IT KADRLAR TAYYORLASH TIZIMIDAGI SIFAT MEZONLARI VA STANDARTLASHTIRISH MUAMMOLARI

Аннотация

Maqola O'zbekistonda IT kadrlar tayyorlash tizimidagi sifat mezonlari va standartlashtirish muammolarini tahlil qiladi. Tadqiqot "Bir million dasturchi" loyihasi kontekstida ta'lim sifatining bir xillik emasligi, yagona standartlarning yo'qligi va o'qituvchilar malakasidagi tafovutlar masalalarini o'rganadi. Tahlil natijalariga ko'ra, turli IT markazlarida ta'lim sifati 45-85% oralig'ida farqlanadi va yagona baholash mezonlari mavjud emas. Maqolada xalqaro tajribalar asosida sifat mezonlarini belgilash va standartlashtirish yo'llari taklif etiladi. Kalit so'zlar: IT ta'lim, sifat mezonlari, standartlashtirish, o'qituvchilar malakasi, ta'lim sifati Zamonaviy raqamli iqtisodiyot sharoitida IT kadrlar tayyorlash tizimining sifati mamlakatning texnologik raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omildir. O'zbekistonda "Bir million dasturchi" loyihasi doirasida 120 ta IT markazi faoliyat yuritsa-da, ularning o'rtasida ta'lim sifati va standartlar jihatidan sezilarli farqlar mavjud [1]. IEEE tomonidan 2023-yilda o'tkazilgan global tadqiqot shuni ko'rsatadiki, IT ta'lim sifatining bir xillik emasligi jahon miqyosidagi muammo bo'lib, bu mutaxassislarning mehnat bozoridagi raqobatbardoshligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi [2]. Schwab (2016) ta'kidlaganidek, to'rtinchi sanoat inqilobi sharoitida ta'lim sifati va standartlashtirish masalalari yanada dolzarb bo'lib, malakali kadrlar tayyorlash tizimining samaradorligi mamlakatning texnologik mustaqilligini ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi [3]. O'zbekiston kontekstida bu muammo ayniqsa muhim, chunki mamlakat raqamli iqtisodiyotga o'tish jarayonida va IT sohasida mintaqaviy liderlik pozitsiyasini egallashga intilmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi IT kadrlar tayyorlash tizimidagi sifat mezonlari va standartlashtirish muammolarini aniqlash hamda ularning yechim yo'llarini ishlab chiqishdir. Asosiy qism. IT ta'lim sifatining nazariy asoslari Carnegie Mellon universitetining Capability Maturity Model (CMM) va IEEE ning Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK) standartlariga asoslanadi [4]. Rossiyalik olim Selyshcheva (2021) raqamli iqtisodiyot sharoitida mehnat 91 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference bozorining o'zgarishlarini sistemali tahlil qilib, ta'lim sifatining mehnat bozoriga ta'sirini o'rgangan [5]. Xalqaro tajribalar ko'rsatadiki, Hindistonda IT ta'lim tizimi NASSCOM tomonidan ishlab chiqilgan standartlar asosida sertifikatsiyalanadi va bu 4,3 million IT mutaxassisning yuqori malakasini ta'minlaydi [6]. O'zbekistondagi IT markazlarida sifat muammolari bir necha yo'nalishda namoyon bo'lmoqda. Birinchidan, o'qituvchilar malakasining yetishmasligi 78% hollarda kuzatiladi va bu turli hududlarda 45% dan 85% gacha farq qiladi. Markaziy hududlardagi IT markazlarida malakali o'qituvchilarning ulushi 85% ni tashkil etsa, chetki hududlarda bu ko'rsatkich 45% dan oshmaydi. Ikkinchidan, o'quv materiallarining eskiriishi 65% IT markazlarida muammo bo'lib, zamonaviy texnologiyalar va dasturlash tillarining o'quv dasturlariga kiritilishi sekin amalga oshirilmoqda. Yagona ta'lim standartlarining yo'qligi eng jiddiy muammo hisoblanadi va bu 89% IT markazlarida kuzatiladi. Turli markazlarda bir xil yo'nalish bo'yicha ta'lim olgan bitiruvchilarning bilim va ko'nikma darajasi sezilarli farq qiladi, bu esa sertifikatlarning ishonchliligini pasaytiradi. Amaliy loyihalar etishmasligi 82% hollarda qayd etilib, nazariy bilimlarni amaliy ko'nikmalarga aylantirish jarayonida qiyinchiliklar yaratmoqda. Monitoring tizimining zaifligi 71% IT markazlarida mavjud bo'lib, ta'lim jarayonini doimiy nazorat qilish va sifatni baholash mexanizmlari yetarli rivojlanmagan. Finlandiya tajribasi IT ta'lim sifatini ta'minlashda noyob yondashuv ko'rsatadi. Bu yerda milliy ta'lim agentligi tomonidan ishlab chiqilgan Digital Competence Framework barcha ta'lim muassasalari uchun majburiy hisoblanadi [7]. Janubiy Koreyada esa K-Digital Training dasturi doirasida yagona sertifikatsiya tizimi joriy etilgan va bu 2,8 million IT mutaxassisning yuqori malakasini ta'minlaydi [8]. Rossiya Federatsiyasida "Raqamli iqtisodiyot uchun kadrlar" federal loyihasi doirasida IT ta'lim standartlari ishlab chiqilgan va barcha ta'lim muassasalari uchun majburiy qilingan. Natijada IT sohasidagi xodimlar soni 857 ming kishiga yetgan va ularning 90% i yagona standartlar asosida tayyorlangan [9]. O'zbekiston sharoitida sifat muammolarini hal qilish uchun kompleks yondashuv zarur. Birinchidan, yagona ta'lim standartlari va sifat mezonlarini ishlab chiqish kerak. Bu standartlar xalqaro talablarga mos kelishi va IT sohasining eng so'nggi tendensiyalarini aks ettirishi lozim. Sertifikatsiya tizimi 92 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference joriy etilishi va barcha IT markazlar uchun majburiy accreditation jarayoni o'tkazilishi zarur. Ikkinchidan, o'qituvchilar malakasini oshirish tizimini tubdan qayta ko'rish talab etiladi. Maxsus o'qituvchilar tayyorla