Значение глоссов некоторых букв арабского алфавита в Джами Газалият

Аннотация

In this article it is discussed the importance of some Arabic letters in the creation of poetic meanings and images on the example of gazelles of Abdurahman Jami, the great representative of Persian- Tajik classical literature. It has been interpretated the high talant of letters used by the poet on the basis of analysis of the literatural texts. Keywords and expressions: letter, grapheme, alphabet, poetry language, meaning, arabic letters meaning, and meaning creation, art of letter hurufism, form and meaning. Бадиий ижод аҳлининг шеърий ва насрий асарларида сўз, ибора ва жумлалар қаторида товуш, бўғин ва урғу сингари фонетик бирликлар ҳам муҳим аҳамият касб этади. Маълумки, сўзлар воситасида бирикма ва жумлалар ҳосил қилиниб, фикр ифодаланади, бироқ бу жараёнда фонетик бирликлар бўлмиш товуш, бўғин ва урғунинг аҳамияти қай даражада? 88 SHARQ M ASH’ALI Ҳар бир товуш битта белги – ҳарф билан ифодаланади ва ҳарфлар воситасида бўғин, сўз ва иборалар ҳосил қилиниб, маъно яратилади. Форс-тожик ғазалнавис шоирлар турли туман маъно ва образлар яратиш жараёнида фикрнинг таъсир кучини ошириш учун араб алифбосидаги ҳарф- ларнинг рамзий-мажозий маъноларидан ҳам кенг фойдаланишган. Бунда аксар ғазалнавис шоирлар ҳарфларнинг шаклий хусусиятларини инобатга олиб, хосса маънилар ҳосил қилишганки, бу ҳодиса европа тилшунослигида фоносемантика атамаси билан юритилади. Ҳар бир тилда алифбо ҳарфлари мажмуи шу тилнинг товушлар тизимини ифодалайдиган шартли белгилардан иборатдир. Яъни ҳар бир ёзув шу тилнинг шартли белгилари мажмуи бўлиб, инсон нутқидаги табиий товушлар ифодаси учун кашф этилган. Маълумки, араб алифбоси асосидаги тожик ёзуви минг йилдан ортиқ вақт мобайнида форсийзабон халқлар учун фикрни ифодалаш воситаси бўлиб хизмат қилиб, товуш ифодаси (графема) бўлиш баробарида турли мажозий маъноларни ифодалашда, хусусан, абжад ҳисоби асосида муаммо санъати намуналарини яратишда ҳам иштирок этган. Яъни араб ҳарфлари товушларнинг график ифодаси бўлиш билан бирга, форс-тожик мумтоз шоирлари асарларида рақамларнин гифодаси сифатида ҳам иштирок этадики, бу абжад ҳисоби деб номланади. Абжад ҳисоби деганда араб ҳарфларининг муайян рақамларни ифодалаши тушунилади. Бунда 28 та ҳарф саккиз арабча сўзда жамланган бўлиб, булар: 1 ﺪﺠﺑا 1, 2, 3, 4 5 صﻔﻌﺴ 60, 70, 80, 90 2 زوھ 5, 6, 7 6 ﺖﺷﺮﻘ 100, 200, 300, 400 3 ﻰﻃﺤ 8, 9, 10 7 ذﺧﺜ 500, 600, 700 4 نﻣﻟﻛ 20, 30, 40, 50 8 ﻎﻈﺿ 800, 900, 1000 Кўриб турганимиздек, рақамлар 1 дан 10 гача биттадан, 10 дан 100 гача ўнтадан, 100 дан 1000 гача юзтадан ошиб боради1. Форс-тожик адабиёти вакиллари абжад ҳисоби воситасида ўз шеър- ларида тарих моддасини келтирадилар. Аксар тадқиқотчиларнин гфикрича, санадларнинг тарих моддаси асосида берилиши ниҳоятда фасоҳатли ва диққатга сазовор бўлиб, тарих учун ишлатил- ган сўз ва иборалар ифодаланган воқелик билан бевосита алоқадор бўлади. Жумладан, Абдураҳ- мон Жомий ўзининг илк девонининг таълифининг тарих моддасини қуйидагича келтирган: Ба дил гуфтам, к-эй ба сафо гашта самар, Њастї садафе пур аз гуњар чист хабар? Аз гавњари соли назми ин иќди дурар Бар рўи садаф нињод як дона гуњар . Агар “садаф” сўзидаги “сод” ҳарфи устига бир дона гуҳар, яъни нуқта қўйсак, “сод” ҳарфи “зод”га айланиб, абжад ҳисобига мувофиқ (зод 800 + дол 4 + фе 80) 884-ҳижрий йилни ифодалай- ди, бу эса 1479 милодий йилга тенг бўлиб, девоннинг таълифини кўрсатади2. Гувоҳ бўлганимиздек, абжад ҳисобидаги истилоҳларни истифода этиш орқали шоирлар баъзан эътиборли маънолар яратиб, тарих моддасини ифодалаш билан бирга, сўз ва жумла- ларнинг бошқа бир маъно қирраларини ҳам кашф этишади. Бундай ҳолат адабий тил тарихида бошқа алифбо ва ёзувлар билан кам кузатилади. Зеро, шунга илова тарзида Хуросонда Фазлул- лоҳ Наимий томонидан яратилган тасаввуф тариқатларидан бири “ҳуруфия” адабиётга кириб келган бўлиб, унинг асосида ҳам араб алифбосидаги ҳарфларнинг рамзий маънолари ётади. Ҳуруфийларнинг ўзига хослиги араб алифбосидаги ҳарфларнинг илоҳийлиги ва улар воситасида дунё сир-асрорини англаш мумкинлигини кенг тадқиқ ва талқин этишларидадир. “Наимий фикрича, 28 араб ҳамда 32 форс ҳарфлари орқали ишқ моҳиятини очишга эришилади. Мазкур ҳарфлар азалий ва абадийдир. Ҳуруфийлар борлиқ илоҳий амр “кун” (ярал), яъни “коф” ва “нун” ҳарфлари орқали яралганлигини таъкидлаб, дунё, Оллоҳ, инсонлар ва ҳарфлар бир-биридан айри 1 Қосимова М.Н. Хат ва имлои матни классикии тољик. –Душанбе: Маориф. 1989. –С.129. 2 Афсаҳзод А. Љомї – адиб ва мутафаккир. – Душанбе: Ирфон.1989. –С.215. 89 SHARQ M ASH’ALI б ўлмайди, деган хулосага келганлар”1. Бинобарин, форс-тожик адабиётида араб ҳарфлари товуш ифодаси бўлиш баробарида бошқа маъно ва воситаларни кўрсатишда ҳам истифода этилган. Ушбу мақоладан кўзланган асосий мақсад араб ҳарфларини рамз сифатида ишлатиб, улар- нинг шаклий хусусиятларини инобатга олган ҳолда ранг-баранг бадиий санъатлар воситасида жонлантириб, маъно яратиш анъанасини кўздан кечиришдир. Бошқа ашёларга қиёслаш орқали сўзларнинг янги маъноларини кашф этиш ҳодисаси араб ҳарфлари мисолида яққол намоён бўла- ди.