ARCHITECTURAL TYPOLOGY OF TRADE ROUTES AND CARAVANSERAIS FORMED IN THE LOWER AMU DARYA REGION DURING THE MIDDLE AGES.

Аннотация

В данной статье анализируются процессы формирования ранней государственной системы в регионе Нижнего Амударьи на основе социально- экономических и культурных факторов, археологических находок и письменных источников. Рассматривается возникновение государственности на этапах от племенных и родовых объединений до уровня вождества, включая разделение труда, защиту от внешних угроз и внутренние системы управления. Также исследуются культурные связи в регионе и изменения в государственных структурах. Ключевые слова: Нижний Амударья, государственность, археология, вождевство, племенное общество, ранние государства, система управления, разделение труда, письменные источники, социальная стратификация. Kirish. Qadimgi sivilizatsiyalar shakllangan asosiy mintaqalardan biri hisoblangan Quyi Amudaryo vodiysi, o‘zining geografik joylashuvi, tabiiy resurslari va madaniy aloqalari bilan ilk davlatchilikning paydo bo‘lishi uchun qulay muhit yaratgan. Ushbu maqolada mazkur hududda davlatchilikning shakllanish jarayonlari, uning ijtimoiy-iqtisodiy negizlari, arxeologik topilmalar va yozma manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, urug‘-qabilaviy tuzumdan chifdom va ilk davlat darajasigacha bo‘lgan evolyutsion bosqichlar hamda boshqaruv tizimi, mehnat taqsimoti va ijtimoiy tabaqalanish masalalari yoritiladi. Urug‘-qabilaviy tuzumdan chifdomgacha bo‘lgan bosqichlar. Quyi Amudaryo mintaqasida neolit va eneolit davrlarida yashagan aholining ijtimoiy tuzilmasi urug‘-qabilaviy tizim asosida tashkil topgan. Bu davr jamiyatida mulkchilik munosabatlari nisbatan sodda 15 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si bo‘lib, asosan jamoa mulkiga asoslangan edi. Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan, ishlab chiqaruvchi mehnat turmush tarzining markaziy omiliga aylangan [4]. Vaqt o‘tishi bilan mehnat taqsimoti kuchayib, hunarmandchilik va savdo faoliyatining rivojlanishi ayrim ijtimoiy guruhlarning iqtisodiy jihatdan ustun mavqega ega bo‘lishiga olib keldi. Urug‘lar va qabilalar birlashib, chifdom — ya’ni bir nechta urug‘ va qabila ittifoqi shakllandi. Bu bosqichda jamiyatda merosiy boshqaruv elementlari, diniy va harbiy rahbarlik ko‘rinishlari shakllana boshlagan [6]. Arxeologik topilmalar asosida davlat tuzilmalari. Arxeologik izlanishlar Quyi Amudaryo mintaqasida ilk siyosiy tuzilmalar mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Jumladan: Toprakkala — qadimgi Xorazmning siyosiy markazi hisoblangan. Bu yerda hukmdor saroylari, ma’muriy binolar va yozuvlar bilan bezatilgan devoriy suratlar topilgan [4].  Ayazkala va Kampirtepa kabi qal’alar aholi himoyasi, harbiy boshqaruv va siyosiy markaz sifatida xizmat qilgan [5].  Sug‘orish tizimlari va shaharsozlikning rivojlanishi bu hududda markazlashgan boshqaruv bo‘lganidan dalolat beradi. Mazkur yodgorliklar mintaqada davlat hokimiyati shakllana boshlaganini ko‘rsatib, siyosiy-iqtisodiy hayotning yuqori darajada tashkil etilganini tasdiqlaydi. Yozma manbalar: Gerodot, Strabon va Avesto ma’lumotlari Tarixiy yozma manbalar ham Quyi Amudaryo hududidagi davlatchilikning mavjudligini tasdiqlaydi:  Gerodot “Tarix” asarida Xorazm aholisi haqida yozarkan, ularni mustaqil yurish- turishga ega, lekin forslar bilan aloqador xalqlar sifatida ta’riflaydi [1].  Strabon esa “Geografiya” asarida Amudaryo vodiysidagi shaharlilik, dehqonchilik va aholining zichligi haqida yozadi [2].  Avestoda esa Xorazm muqaddas yer sifatida tilga olinadi, bu esa diniy-ma’naviy hokimiyatning siyosiy tizimda tutgan o‘rnini ko‘rsatadi [3]. Bu manbalar Quyi Amudaryodagi siyosiy tuzilmalar qadim zamonlarda ham shakllanganini va ularning madaniy hamda diniy asoslarga tayanib mustahkamlanganini ko‘rsatadi. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar va mehnat taqsimoti ilk davlatchilikning shakllanishida ijtimoiy va iqtisodiy omillar muhim rol o‘ynagan: 16 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si  Mehnat taqsimoti jamiyatda ixtisoslashuvni kuchaytirgan: dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar, harbiylar va ruhoniylar ajralib chiqdi [6].  Ijtimoiy tabaqalanish chuqurlashdi — boy tabaqalar siyosiy hokimiyatni o‘z qo‘liga oldi.  Tashqi xatarlardan himoya qilish zarurati qal’alar va mudofaa inshootlarining barpo etilishiga olib keldi [4].  Ichki boshqaruv tizimlari — soliq yig‘ish, harbiy xizmat, irrigatsiya boshqaruvi va diniy marosimlar orqali tashkil etildi. Madaniy aloqalar va tashqi ta’sirlar. Quyi Amudaryo hududi Sharq va G‘arbni bog‘lovchi savdo yo‘llari kesishgan nuqtada joylashgan bo‘lib, bu hudud madaniy aloqalarning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Eronda hukmron bo‘lgan Ahamoniylar, So‘g‘d, Baqtriya va keyinchalik Kushon imperiyasi bilan aloqalar bu hududdagi siyosiy tizimning shakllanishiga tashqi ta’sir ko‘rsatgan [5]. Xulosa. Quyi Amudaryo mintaqasida ilk davlatchilik shakllanishi murakkab va ko‘p bosqichli tarixiy jarayon bo‘lib, bu jarayon ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, mehnat taqsimoti, tashqi tahdidlar va ichki boshqaruv tizimlarining takomillas