Тема ирано-иракской войны в современной иранской художественной литературе

Аннотация

This article is devoted to the influence of Iran-Iraq War to creative works of modern Iranian writers. In particular, it presents an analysis of literary techniques and ideas used to cover military topics, on the example works of several prose writers. Keywords and expressions: Iran-Iraq War, sacred defense literature,literature of an imposed war,short story, Roziya Tudzhzhar. Эрон-Ироқ уруши ХХ асрнинг сўнгги чора- 1980 йилнинг сентябрь ойидан 1988 йил- гида содир бўлган энг шафқатсиз ва йирик ҳар- нинг август ойигача давом этган бу уруш ҳар бий тўқнашувлардан бири ҳисобланади. Бу уруш икки тарафдан юз минглаб инсонларнинг ҳаё- Ироқ диктатори Саддам Ҳусайннинг янги ислом тига зомин бўлди. давлатини ўзига бўйсундириш, Ироқ билан Эрон халқининг босқинчиларга нисбатан чегарадош ва нефтга бой бўлган Хузестон вилоя- саккиз йил давом этган қаршилиги Эрон ада- тига эга бўлиш учун қилинган уринишлари маҳ- биётини шиддат билан ўз таъсирига олди. Бу сули эди. Саддам Ҳусайннинг орқасида эса ҳодиса форс адабиётига янгидан-янги мавзу- унинг қўллари билан эрон инқилоби кур- лар, мазмунлар, ҳатто янги сўзлар олиб келди. такларини йўқ қилишни мўлжаллаган айрим Ҳозирги замон эрон насрида “муқаддас мудофаа Европа давлатлари, хусусан Буюк Британия ва насрий адабиёти” (“سﺪﻘﻣ عﺎﻓد ﯽﻧﺎﺘﺳاد تﺎﯿﺑدا”) ёки АҚШ турарди. Бироқ Ироқ ҳукумати ва унинг “мажбурий уруш адабиёти” (“ﯽﻠﯿﻤﺤﺗ ﮓﻨﺟ تﺎﯿﺑدا”) ғарбдаги ҳомийлари Эрон халқининг ватан номи билан аталувчи алоҳида йўналиш пайдо ҳимояси учун бир ёқадан бош чиқариб, мардо- бўлди ва уруш якунлангунига қадар ҳамда ун- навор курашга бел боғлаганларид ақанчалик дан кейинги йилларда адабиётдан алоҳида кучли қаршиликка дуч келишларини ҳатто ўрин эгаллади. Халқнинг эзилган қиёфаси тас- тасаввур ҳам қила олмаган эдилар. Эрон жамия- тида мазкур ҳодисалар ҳозирги кунга қадар “ عﺎﻓد вири, ватан ҳимояси учун курашга чорловлар, سﺪﻘﻣ” – “Муқаддас мудофаа”ва “ﯽﻠﯿﻤﺤﺗ ﮓﻨﺟ” – Саддам Ҳусайннинг зулми ва жиноятлари баё- ни, аскарлар мардлиги ва шаҳид кетганларнинг “Мажбурий уруш” (“ мажбуран қабул қилдирилган уруш”) номи билан тилга олинади. қаҳрамонликлари тавсифи Эрон-Ироқ уруши Дарҳақиқат, яқиндагина ғарбпараст шоҳ ҳукума- йиллари ва ундан кейин ёзилган асарларининг ти билан курашиб ғалаба қозонган ёш давлат асосий мазмунини ташкил қилди. Уруш йилла- учун бу уруш мажбуран қабул қилдирилган эди. рида қаҳрамонлик руҳи билан суғорилган асар- 72 SHARQ M ASH’ALI л ар тил, шакл ва мазмуннинг ўзгаришига, бойи- Иброҳим Ҳасанбегининг “قﺎﻤﻋارﺪﮭﺸﯾر” (“Чу- шига сабаб бўлди. Тили ва баён услубининг қурликдаги илдиз” 1994 й.), Ҳусайн Фаттоҳий- соддалиги, бой ислом анъаналаридан фойдала- нинг “ﮓﻨﺟ یﺎﮭﻟﺎﺴﻘﺸﻋ” (“ Уруш йилларидаги нилганлиги бундай асарларнинг ўзига хос севги” 1994 й.), Муҳаммад Ризо Байрамийнинг хусусиятларидан ҳисобланади. Эрон-Ироқ уру- “ﻖﻠﻌﻤﻠﭘ” (“Муаллақ кўприк” 2002 й.), Фируз ши ҳақида қалам тебратувчи кўплаб адиблар бу Занузи Жалолий, Саид Меҳди Шўжоий ва даврда қўлларига қурол олиб курашганлиги ва бошқалар) ҳам уруш мавзусида асарлар яра- урушнинг жонли гувоҳлари бўлганлиги сабаб- тишга қўл урдилар. ли уларнинг уруш мавзусида ёзган дастлабки 80-йилларда уруш бошланганидан кейин бадиий асарлариочерк характерида бўлиб, ёзув- насрда, жумладан ҳикоянависликда уруш би- чиларнинг хотираларидан иборат эди. Гарчи лан боғлиқ турли ҳодисалар қаламга олинди. урушнинг илк йилларида яратилган бундай асарларда ҳужжатларга асосланганлик хусусия- Ижодкор ёзувчилар ватан йўлида шаҳидбўлган ти устунлик қилиб, услубий жиҳатдан пухта қаҳрамонлар, халқ бошига тушган мусибат- бўлмаса-да, вақт ўтгани сайин улар такомил- ларни тасвирлашда, асосан, бадиий насрнинг лашиб адабиётда ўз ўрнига эга бўла бошлади. энг етакчи,тезкор ва ҳозиржавоб ҳикоя жан- “Мана шу ўн йил мобайнида (1980–1990 рига мурожаат қилдилар. Бундай ҳикояларда йиллар) 1600 га яқин ҳикоялар журналларда ҳар хил қонли жанг тасвирлари, мазлум халқ- босилиб чиқди, 46 та роман нашр этилди. Деяр- нинг фожеаси ва энг асосийси – руҳий ҳолати ли ҳеч бир адиб жанг ва унинг оқибатларига тасвири етакчилик қилди. Эрон ҳикоянавис- нисбатан бефарқ қолмадилар. 1980 йилдан 1994 лари уруш мавзусида асар яратар эканлар, фа- йиллар оралиғида 258 адиб фронтдаги кундалик қатгина қаҳрамонликларни эмас, балки уруш- ҳаёт, ҳарбий амалиётлар, душман асирлигидаги нинг салбий оқибатларини тасвирлаш тамойи- азоблар, минтақадаги қийин ҳаёт, шаҳарлар ли ҳам уларнинг асарларида устуворлик қилди. учун жанглар, ўлим ва вайронгарчиликла,р 1993 йилда Эронда “муқаддас мудофаа” урушдан чарчаган халқнинг саргардонлиги, му- насрий ҳамда шеърий адабиётига доир масала- ҳожирлар ва муҳожирларни қабул қилган мез- лар кўриб чиқилган биринчи конференция ўт- бон шаҳарлар аҳолиси ўртасидаги келишмов- казилди. Унда бу йўналиш адабиётини янада чиликлар ва уруш оқибатлари ҳақида ёздилар”1. кенгайтиришга қаратилган турли келишув ва Ислом инқилобидан олдин ўзларининг шартномалар имзоланди. Бу конференцияда етуклик даражасига етган моҳир адиблар Аб- урушда жонларини аямай жонбозлик кўрсат- дулҳай Шамосийнинг “