SILINDRIK DETALLARNING QIRRALILIGINI O‘LCHASH

Аннотация

Ushbu tezisda silindrik detallarning qirralilik parametri, uni aniqlash usullari, o‘lchash vositalari va amaliyotda qo‘llanilish holatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘lchov natijalari asosida detallarni yaroqliligi baholanadi. Ishda indikatorli tirgak va soat tipidagi indikator vositalaridan foydalanish qoidalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: qirralilik, silindrik detal, indikator, o‘lchash vositasi, geometrik aniqlik. Mashinasozlikda silindrik detallarning geometrik aniqligi ularning ishlash ishonchliligi va texnologik moslashuvchanligiga bevosita ta’sir qiladi. Detal yuzalarining qirraliligi – bu sirtning geometrik shakldan og‘ish darajasidir. Qirralilikning belgilangan me’yordan oshishi mexanizm ish faoliyatida vibratsiya, tez eskirish, ishqalanish kuchayishi kabi muammolarni keltirib chiqaradi. Shu bois qirralilikni aniq o‘lchash zamonaviy texnologiyada muhim ahamiyat kasb etadi. Qirralilik (yoki geometrik notekislik) – bu detallar yuzasida mavjud bo‘lgan mikro va makro darajadagi noaniqliklar bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonidagi turli omillar, jumladan stanokning tebranishi, asbobning yeyilishi, materialning bir jinsli emasligi kabi sabablar bilan yuzaga keladi. Silindrsimon detallar ko‘pincha podshipniklar, val, g‘ildiraklar va boshqa harakatlanuvchi elementlarda ishlatiladi. Shunday ekan, ularning qirraliligi mexanik tizimning umumiy ishlash aniqligi va xizmat muddati uchun juda muhim hisoblanadi. Qirralilikni o‘lchashning asosiy vositalari Silindrik detallarning qirraliligini o‘lchashda asosan quyidagi o‘lchash vositalaridan foydalaniladi: Indikatorli tirgak (stend): detalni turg‘un holatda ushlab turish va indikatorni barqaror holatda o‘rnatish uchun ishlatiladi. Soat tipidagi indikator: qirralilikni mikron aniqligida qayd etish imkonini beradi. U aylanuvchan detallarning yuzasida vertikal yo‘nalishdagi og‘ishlarni aniqlaydi. O‘lchash asboblarining asosiy xususiyatlari: Bo‘lim qiymati: 0.01 mm gacha O‘lchov oralig‘i: ±1 mm O‘lchash ko‘lami: 10 mm gacha 132 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference O‘lchash metodikasi Ish tartibi quyidagicha amalga oshiriladi: 1. Detal chizmasi asosida qirralilik uchun yo‘l qo‘yilgan eng katta og‘ish aniqlanadi. 2. Uch pog‘onali silindrik detal indikatorli stendda joylashtiriladi. 3. Har bir pog‘ona uchta kesimda va har bir kesim ikki yo‘nalishda o‘lchanadi. 4. O‘lchash natijalaridan har bir kesim uchun maksimal va minimal qiymatlar topiladi. 5. Qirralilik quyidagi formula orqali aniqlanadi: h = (hmax - hmin) / 2 Bu qiymat chizmadagi ruxsat etilgan og‘ish bilan solishtirilib, detalning yaroqliligi baholanadi. Qirralilik qiymati quyidagi tenglama asosida hisoblanadi: h = (hmax - hmin) / 2 Bu yerda: - h – qirralilik qiymati; - hmax – indikator tomonidan ko‘rsatilgan eng katta og‘ish qiymati; - hmin – indikator tomonidan ko‘rsatilgan eng kichik og‘ish qiymati. Ushbu formuladan foydalanib, har bir o‘lchangan pog‘ona uchun alohida qirralilik aniqlanadi. Bu qiymatlar esa chizmada berilgan texnik talablar bilan taqqoslanadi. Amaliy natijalar va tahlil 1-jadval Pog‘ona Kesimlar Max (mm) Min (mm) Qirralik h (mm) 1 1 0.030 0.010 0.010 2 2 0.025 0.005 0.010 3 3 0.020 0.005 0.0075 O‘lchash natijalariga ko‘ra, har uchala pog‘ona ham chizmada belgilangan ruxsat etilgan qirralilik chegarasi ichida joylashgan. Shuning uchun detal yaroqli deb baholanadi. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki Silindrik detallarning qirraliligini aniqlash – mashinasozlikda muhim bosqich hisoblanadi. Ushbu o‘lchov orqali detalning ishlash ishonchliligi va texnik talablarga muvofiqligi aniqlanadi. Tezisda ko‘rsatilganidek, indikatorli vositalar yordamida mikron darajadagi aniqlik bilan qirralilikni baholash imkoniyati mavjud. O‘lchovlar asosida 133 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference detalning sifatli yoki nosozligi haqida ilmiy asoslangan xulosa chiqarish mumkin. Amaliy o‘lchov natijalari shuni ko‘rsatdiki, har bir pog‘ona uchun qirralilik qiymati belgilangan me’yordan oshmagan. Bu esa ishlab chiqarilgan detallarning texnik hujjatlarga muvofiq ekanini ko‘rsatadi. Yuqori aniqlikdagi o‘lchash vositalarining qo‘llanilishi natijani ishonchli qiladi. Kelgusida bu kabi tekshiruvlar uchun raqamli indikatorlar, optik yoki lazerli o‘lchov texnologiyalari qo‘llansa, yanada aniqlik oshadi va o‘lchash jarayoni avtomatlashtirilishi mumkin. Bu esa ishlab chiqarish sifatini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mashinasozlikda metrologiya va o‘lchash asboblari / U. A. Karimov, T. T. Jo‘rayev – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021. 2. GOST 24643-81. “Detallarni geometrik aniqlik talablari”. – Moskva, 1981. 3. O‘quv laboratoriya qo‘llanmasi: 5-Laboratoriya ishi – Silindrik detallarning qirraliligini o‘lchash, Toshkent, 2024. 4. https://standart.gost.ru 5.https://metrology.by/o-geometricheskih-otkloneniyah-i-metodah-ih- izmereniya/ 134