Барик Шафеи: от Просвещения к революционизму

Аннотация

The article highlights the life and work of Bareck Shafei, a famous dari language poet of Afghanistan in the second half of the twentieth century, and analyzes the ideological and thematic content, style features of his poetry, presents the author's vision of his place in the literature of Afghanistan of this period. Keywords and expressionse: ducator, "new verse", writer, journalist, Minister, patriot, political poems, revolu- tionary ideas, rebellious spirit, wrestling character, ignorance, social inequality, benevolence, progressive, ideal. Муҳаммад Ҳасан Шафеий 1931 йилда Кобулда зиёли паштун оиласида туғилди. “Ғозий” лицейини тугатгач, у Кобул университетининг ҳуқуқшунослик ва сиёсий билимлар факультетига кириб ўқиди. Университетни битирганидан сўнг 1954 йилдан давлат идорларида иш бошлади. Аммо ёзувчиликка бўлган иштиёқ уни журналистика томон етаклади. Бу соҳада у муваффақиятга эришди, мамлакатнинг “Театр” ("یراﺪﻨﻧ"), “Ҳаёт” ("نوﺪﻧوژ"), “Паштун овози” ("غژ نﻮﺘ ﭘ"), “Бу- гунги кун чақириғи” ("زوﺮﻣا مﺎﯿﭘ") каби матбуот органларида бош муҳаррир вазифасида ишлади. Бориқ Шафеий ўқувчилик давриданоқ сиёсат билан қизиқиб, мамлакатда авж олиб бора- ётган сиёсий ҳаракатларда иштирок этди, 1965 йилда таъсис этилган Афғонистон халқ демократик партияси (АХДП) раҳбар органларига сайланди, 1966 йилдан партиянинг марказий органи бўлган “Халқ” газетасига муҳаррирлик қилди. Афғонистон халқ демокра- тик партияси 1978 йилда давлат ҳокимиятини қўлга олгач, Бориқ Шафеий Информация ва маданият вазири этиб тайинланди. Бабрак Кормал ҳокимияти даврида эса, унинг партиядаги мавқеи пасайиб, Марказий Қўмита аъзолигидан, аъзоликка номзодлик даражасига туширил- ди, давлат органларидаги мавқеи ҳам пасайди. У 1987 йилдагина ўзининг севимли касби – журналистлик фаолиятига қайтди, давлатнинг расмий органи ҳисобланган “Савр инқилоби ҳақиқати” ("رﻮﺛ بﻼﻘﻧا ﺖﻘﯿﻘﺣ") газетаси редактори этиб ишга олинди. 65 SHARQ M ASH’ALI Афғонистонда фуқаролик уруши авж олгач, Бориқ Шафеий оиласи билан ватанни тарк этди, умрининг охирги йилларини у Германиянинг Роттенбург шаҳрида ўтказди ва шу ерда 2017 йилнинг 11 февралида 85 ёшда вафот этди. Бориқ Шафеий дарийзабон адабиёт тарихига “янги шеър” асосчиларидан бири ҳамда бу адабиётга сиёсий шеър йўналишини олиб кирган муаллиф сифатида кирди. Бориқ Шафеий ўзининг ижодий фаолияти давомида Кобулда тўрт шеърлар мажмуасини чоп эттирди. Улар "کﺎﺘﺳ" (“Новда”, 1963) 1, "ﮫﺳﺎﻤﺣ ﺮﮭﺷ" (“Мардоналик шаҳри”, 1979)2, юқорида эслатилган "بﻼﻘﻧا رﻮﭙﯿﺷ" (“Инқилоб карнайи”) ва "بﻼﻘﻧا دﻼﯿﻣ" (“Инқилоб туғил- ган кун”, 1987)3 мажмуаларидир. Булардан ташқари, адибнинг яна бир шеърлар мажмуаси “Давронсоз” номи билан 1980 йилда кирил ёзувида Душанбеда нашр этилган4. Бориқ Шафеий муҳожирлик даврида ҳам шеърлар ижод этгани шубҳасиздир. Улардан бири – “Она, мени кечир” ("ﺶﺨﺒﺑ اﺮﻣ ،ردﺎﻣ") асари билан интернет орқали танишиш мумкин5. Бориқ Шафеий поэзияси ўзининг бадиий хусусиятлари, маъно ва мазмуни ҳамда оҳанг- дорлиги билан фақат ўқувчилар диққатига сазовор бўлиб қолмасдан, балки бастакорлар ва хонандалар қизиқишини ҳам уйғотган. Шу сабаб унинг қирққа яқин шеърига куй бастала- ниб, машҳур ижрочилар томонидан ижро этилган. Бу ижрочилар орасида машҳур афғон хонандалари Ҳафиз Хиёл, Салим Сармаст, Ормон, Аҳмад Зоҳир, Сорбон, Ношинос, Жило хоним, ҳинд хонандаси Муҳаммад Рафиъ ва бошқалар бор эдилар. Бориқ Шафеий ижодини унинг шеърияти ғоявий мазмунига эътибори билан бир неча давр- га бўлиб ўрганиш мумкин. Бу, биринчидан, 1950 – 1965 йилларни қамраб олган илк даври бўлиб, бу даврда шоир ижодида маърифатпаварлик ғоялари етакчи ўрин эгаллади. Афғонис- тонда партиявий, сиёсий кураш кучайган 1965 йилдан бошлаб 1978 йилги давлат тўнтариши амалга ошгунига қадар давом этган иккинчи даврда эса, адиб ижодида кўпроқ инқилобий ғоялар, чақириқлар, исёнкорлик руҳи ўз ифодасини топди. Шафеий ижодининг учинчи 1978– 1990 йиллар даври, маълум маънода, иккинчи даврнинг мантиқий давоми сифатида намоён бўлади, аммо унинг ўзига хос хусусияти шунда бўлдики, бу даврга келиб инқилобчи адиб ижодида “социалистик” мавзулар, ленинизм ва советча воқеликни идеаллаштириш тамойили, советлар юрти билан дўстликни мадҳ этиш мавзулари олдинги ўринга чиқди, натижада, унинг шеъриятидаги исёнкорона курашчанлик ўрнини мадҳия, пафосли руҳ эгаллади. Шоирнинг “Шайпуре инқилоб” ва “Милоде инқилоб” тўламларига кирган бир қатор шеърлари шундай характерга эга. Шоир ижодий фаолиятидаги охирги – тўртинчи давр унинг муҳожирликда яшаган замонини қамраб олади. Ҳозирча, айтилганидек, шоирнинг бу даврда ёзган асарлари- нинг ягона намунаси билан интернет орқали танишиш имконияти мавжуд, холос. Бориқ Шафеий ижоди юқорида кўрсатилган даврларда сезиларли даражада мазмуний ва шаклий ўзгаришларга учраган бўлса ҳам, уларни бирлаштириб турадиган, бу даврда яшаб ижод этган шоирларда камроқ кўринадиган хусусият улардаги кескинлик, жўшқинлик ва курашчанликдир. Айнан мана шу руҳ Шафеий ижодининг барча даврларида балқиб, адибнинг ижодий индивидуаллигини намойиш этиб туради. Бориқ Шафеий шоир сифатида ўз ижо