Мухаммад Рахим - источник вдохновения ز رﻮﺘﺳد ﺑ یرد نﺎ Книга дастур-э забан-э дари: основные понятия и анализ

Аннотация

In the article the grammar book by afghan linguist M.R. Ilhom is studied, which is written about the grammar of the Dari language. The thoughts and approach of author about structure of grammar are analyzed. Keywords and expressiongsr:a mmar ,phonetics, morphology, syntax, parts of speech, sentence, member of sentence. 1965 йили Афғонистон Республикаси Конс- терминлари орқали ифодаланган. Мақола ана титуциясида дарий тилига расмий тил мақоми- шу даврда янгилик ҳисобланган, дарий тилини нинг берилиши бу тилни илмий ишлар объекти- назарий жиҳатдан ёритиб берган грамматик асар- га айлантирди. Ўша вақтгача дунё эроншунос- нинг таҳлилига бағишланган. Ушбу китобни таҳ- лигида дарий тили fârsi-yе kаbuli, fârsi-yе dari лил қилишдан мақсад дарий тили грамматика- 60 SHARQ M ASH’ALI с ининг тадқиқ этилиши керак бўлган бир қанча изланишлар ХХ асрнинг бошларига тўғри ке- жиҳатлари мавжуд эканлигини кўрсатишдир. лишини келтириб ўтади4. Афғонистон Адабиёт ва гуманитар фанлар Муаллиф ушбу китобни ёзишдан мақсади институтининг дотсенти, тилшунос олим Му- ўқувчиларни янги илмий соҳалар билан таниш- ҳаммад Раҳим Илҳом 1970 йилда (ҳижрий 1349 тириш ва дарий тили грамматикасини яратиш- йилда) یرد نﺎﯾز رﻮﺘﺳد Dastur-е zabân-е dari (“Да- да уларни қўллаш имкониятларини топиш рий тили грамматикаси”) китобини нашр эттир- эканлигини ёзади. Китоб қоида ва назария- ди. Бу китоб Муҳаммад Насим Негҳат Саидий- лардан холи, тил грамматикаси эмас, балки сўз нинг китоби1дан кейинги дарий тили граммати- грамматикаси ҳақида эканлигини уқтиради5. каси бўйича иккинчи китоб ҳисобланади. Китоб Китобнинг муқаддима қисмида тил ижти- сўзбоши, 5 бўлим, 180 бетдан иборат. моий ҳодиса эканлиги, тилнинг вазифалари, Сўзбошида афғон олимлари2 томонидан тил, нутқ қандай ҳосил бўлиши (яъни нутқ ислом фатҳидан кейин тилшунослик фанлари аппарати), тилнинг таърифи, моҳияти, тилшу- ва илмининг баъзи соҳалари араб тили ва нослик соҳалари, амалий ва назарий тилшунос- адабиёти илми олимларининг ишларига тақли- лик, тилшунослик методлари, лаҳжалар, семан- дан ёзилганлиги таъкидланади. Муаллифнинг тика, грамматика: фонетика, морфемика, қайд этишича, дарий тили грамматикаси ҳақи- синтаксис, грамматиканинг турлари (тарихий даги билимлар араб тили морфологияси ва син- грамматика, қиёсий грамматика ва б.) ҳақида таксисига оид асарлар асосида шаклланган. Ис- маълумотар берилган. лом дини кириб келгандан сўнг араб тили дунё Муаллиф тилга шундай таъриф беради: мусулмонларининг ҳам дин, ҳам илм тили “Тил нима?” деган савол устида баҳслар қадим сифатида тан олингани туфайли анча йиллар замонлардан шу кунгача давом этиб келмоқда. давомида афғон олимлари ҳам ўз асарларини Ҳар қандай гуруҳнинг алоқа воситаси тил араб тилида ёзганлар. Лекин Тоҳирийлар ва бўлиб, ҳатто ҳайвонлар ва паррандаларнинг ҳам Саффорийлар даврида дарий тилида ҳам бир ўз тили бор. Албатта, тил учун бундай таъриф мунча асарлар яратилди. Сомонийлар даврида жуда умумий ва мавҳум. Бошқа бир гуруҳ дарий тилига алоҳида эътибор қаратилиб, ди- олимлар “Тил – фикр алмашиш воситаси” дея ний илмлар, тарих ва адабиёт соҳаларида дарий таърифлайдилар. Бу ҳам инсон тилининг моҳия- тилида асарлар ёзилди. Грамматистлар ва луғат тини акс эттирган умумий таърифки, чунончи, тузувчилар ҳам дарий тилининг морфология, аниқ таъриф эмас. Замонавий тилшунослар синтаксис ва лексикология соҳаларига оид қуйидагича таъриф беришади: “Тил шундай бир қоида ва сўзларни дарий тилида жамлаганлар3. ўйлаб топилган ва товушлар ифодаланган Сўзбошида келтирилган маълумотлар муал- система бўлиб, бир-бирини тушуниш учун лифнинг дунё тилшунослиги ҳақидаги фикр-му- ягона жамланган бирликлардан фойдаланиш- лоҳазаларини ойдинлаштиради. Олим тилшу- дир”. Бу таърифда система деганда, тил ўзига нослик илмини ўз даври учун янги илм йўна- хос тузилишга эга эканлиги назарда тутил- лиши деб ҳисоблайди. Шу билан бирга бу илмга моқда. Тил тузулишининг ҳар бир қисмида милоддан аввалги VII-VI асрларда ҳинд олими қонуният бор. Тилни осонроқ ўрганиш мақса- Панини томонидан асос солингани ва ўша дида тил тузулиши қисмларга бўлинган: вақтларда юнонлар ҳам бу борада изла- товушлар тузулиши қонунияти, морфология нишларни бошлашгани, лекин соф илмий қонунияти, синтаксис қонунияти каби6. Китобнинг یرد نﺎﺑز رﻮﺘﺳد ﻖﯿﻘﺤﺗ رد ﻮﻧ شور ﮏﯾ Yak rаwеš-е nаw dar tahqiq-е dastur-е zabân-е dari (“Дарий тили грамматикасини ўрганишда янги .1969 ،ﻞﺑﺎﮐ .یرد ﺮﺻﺎﻌﻣ نﺎﺑز رﻮﺘﺳد .یﺪﯿﻌﺳ ﺖﮭﮕﻧ ﻢﯿﺴﻧ ﺪﻤﺤﻣ 1 2 Mуаллиф томонидан классик форс тили даври олим- лари “a фғoн oлимлари”, классик форс-дарий тили 4 Кўрсатилган асар. – Б. 6. “дарий” деб қайд қилинган. 5 Кўрсатилган асар. – Б. 7. .5.ص .1349،ﻞﺑﺎﮐ .یرد نﺎﺑز رﻮﺘﺳد .مﺎﮭﻟا ﻢﯿﺣر ﺪﻤﺤﻣ 3 6 Кўрсатилган асар. – Б. 12-13. 61 SHARQ M ASH’ALI б ир метод”) номли иккинчи бобида тадқиқот ﯽﺿوﺮﻋ یﺎھ funimhâ-yе ‘aruzi аруз фонема. методлари, дарий тили грамматикасинин г Funimhâ-yе maqta’ни уч қисмга бўлади: لواو таркибий қисмлари, тил илми ҳақидаги кичик wâwаl унли товушлар, لواو ﮫﺒﺷ šаbh-е wâwаl қайдлар келтирилган. ярим унли товушлар, ﺖﻧﺎﻧﻮﺴﻧﺎﮐ kânsônânt ундош К