TALABALARNING MUSTAQIL TA’LIMINI TASHKIL ETISHNING METODIK ASOSLARI

Аннотация

Ushbu maqola “O'zbek tilining amaliy uslubiyati” fani bo'yicha filologiya yo'nalishi talabalarining mustaqil ta'limini tashkil etishga mo'ljallangan. Maqolada uslubiyat fanining nazariy asoslari, turli uslubdagi matnlarni tahlil qilish, nutq madaniyatini yuksaltirish masalalari yoritilgan. Mustaqil ta'limning maqsadi, vazifalari, shakllari, baholash mezonlari, mavzular ro'yxati, ilmiy tadqiqot olib borish malakasini oshirish kabi masalalar o'z ifodasini topgan. Kalit so'zlar: o'zbek tili, amaliy uslubiyat, talabalarning mustaqil ta'limi, metodik asoslar, uslub turlari, nutq madaniyati, leksik tahlil, grammatik tahlil, fonostilistika, ilmiy tadqiqot, ta'lim texnologiyalari. Kirish. O‘zbek tili o‘zining boy tarixi va madaniy merosiga ega bo‘lgan milliy qadriyatimizdir. Tilning jamiyat hayotidagi o‘rni beqiyos bo‘lib, uning davlat tili sifatidagi mavqeini mustahkamlash, qo‘llanish doirasini kengaytirish va nutq madaniyatini yuksaltirish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Bu borada “O‘zbek tilining amaliy uslubiyati” fanini chuqur o‘zlashtirish har bir filolog uchun muhim ahamiyatga ega. Fanning maqsad va vazifalarini amalga oshirishda talabalarning mustaqil ta’limi alohida ahamiyat kasb etadi. Mavzuning dolzarbligi. Uslubiyat tilshunoslikning muhim sohalaridan biri bo‘lib, nutqning rang-barangligini, har bir uslubning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganadi va ulardan maqsadga muvofiq foydalanish yo‘llarini ko‘rsatadi. Keyingi yillarda ona tilimizning davlat tili sifatidagi mavqeini mustahkamlash, qo‘llanish doirasini kengaytirish va nutq madaniyatini yuksaltirish masalalariga katta e’tibor qaratilmoqda. Shu bois “O‘zbek tilining amaliy uslubiyati” fanini chuqur o‘zlashtirish har bir filolog uchun muhim ahamiyatga ega. Talabalarning mustaqil ta’limi bu borada muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Ushbu maqolaning maqsadi “O‘zbek tilining amaliy uslubiyati” fanidan talabalarning mustaqil ta’limini tashkil etishning metodik asoslarini ishlab chiqish va takomillashtirishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirish zarur: 1. O‘zbek tilining amaliy uslubiyati haqida nazariy bilimlarni mustahkamlash. 2. Har bir uslubning leksik, grammatik va fonostilistik xususiyatlarini o‘rganish. 3. Turli uslubdagi matnlarni tahlil qilish va ularning uslubiy xususiyatlarini aniqlash. 4. Amaliy mashg‘ulotlar uchun uslubiy tahlil tayyorlash. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi: - Ilmiy adabiyotlarni o‘rganish va tahlil qilish. - Pedagogik kuzatuv. - Tajriba-sinov ishlari. - Statistik tahlil. Asosiy natijalar va muhokama 65 1. Uslubiyat haqida umumiy tushuncha. Uslubiyat – tilshunoslikning muhim sohalaridan biri bo‘lib, nutqning rang-barangligini, har bir uslubning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganadi va ulardan maqsadga muvofiq foydalanish yo‘llarini ko‘rsatadi. Uslub, uslubiyat va amaliy uslubiyat tushunchalarini o‘rganish talabalarning nazariy bilimlarini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek tilidagi uslublar turlarini aniqlash, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish talabalarda uslubiy tafakkurni shakllantiradi. 2. Uslublar klassifikatsiyasi. Rasmiy-idoraviy, ilmiy, publisistik, badiiy va so‘zlashuv uslublarining xususiyatlarini o‘rganish har bir uslubning o‘ziga xos jihatlarini chuqur anglashga yordam beradi. Har bir uslubning qo‘llanish doirasini, maqsadini va vazifalarini aniqlash talabalarda uslubiy kompetensiyani rivojlantiradi. 3. Har bir uslubning leksik xususiyatlari. Turli uslubdagi matnlardan namunalar yig‘ish, leksik birliklarning ishlatilish xususiyatlarini tahlil qilish talabalarda uslubiy sezgirlikni oshiradi. Leksik birliklarning ma’noviy va uslubiy bo‘yoqlarini aniqlash, ularning qo‘llanish o‘rinlarini belgilash talabalarda matnni tahlil qilish ko‘nikmasini shakllantiradi. 4. Grammatik xususiyatlarni aniqlash. Har bir uslubdagi morfologik va sintaktik xususiyatlarni tahlil qilish talabalarda uslubiy tahlil ko‘nikmasini rivojlantiradi. Grammatik vositalarning uslubiy ahamiyatini aniqlash, ularning matn mazmuniga ta’sirini baholash talabalarda uslubiy tafakkurni kengaytiradi. 5. Fonostilistik vositalarni topish. Matnlarda uchraydigan fonetik vositalarni tahlil qilish talabalarda nutqning ohangdorligi, ta’sirchanligi va ifodaliligini his qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Fonetik vositalarning uslubiy ahamiyatini aniqlash, ularning matn mazmuniga ta’sirini baholash talabalarda uslubiy tahlil ko‘nikmasini oshiradi. 6. Uslubiy tahlil qilish. Matnlardan ol ingan misollarni umumlashtirish, har bir uslubning o‘ziga xos xususiyatlarini tartibli yozish talabalarda uslubiy xulosalar chiqarish ko‘nikmasini shakllantiradi. Uslubiy tahlil natijalarini ilmiy asoslash, ularning amaliy ahamiyatini ko‘rsatish talabalarda ilmiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. 7. Tavsiyalar. Uslubiy tahlil natijalarini umumlashtirish, o‘rganilgan uslublarning ijtimoiy va amaliy ahamiyati haqida fikr bildirish talabalarda uslubiy kom