VOYAGA YETMAGAN SHAXSNI G‘AYRIIJTIMOIY XATTI-HARAKATLARGA JALB QILISH JINOYATLARINI TERGOV QILISHNI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

Maqolada voyaga yetmaganlarni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish jinoyatlarining tergovini takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Ushbu jinoyatlar sabablarini va tergov jarayonidagi qiyinchiliklarni, masalan, tergovchilarning malakasizliklari, voyaga yetmaganlarning himoyasizligi va bunday jinoyatlarning yashirinligi kabi muammolarni tahlil qilishga alohida e’tibor qaratilgan. Tergovni takomillashtirish uchun maxsus tergov guruhlarini tashkil etish, mutaxassislarning malakasini oshirish, voyaga yetmaganlarni himoya qilish tizimini kuchaytirish va qonun hujjatlarini yangilash kabi takliflar ilgari surilgan. Maqola jamiyatda bunday jinoyatlarning oldini olish va yoshlarni himoya qilish bo‘yicha samarali choralar ko‘rish zarurligini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar Voyaga yetmaganlar, tergov jarayoni, jinoyatlarining tergovini takomillashtirish, voyaga yetmaganlarni himoya qilish Voyaga yetmagan shaxslarni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish— bu jamiyatda eng jiddiy va noxush hodisalardan biri hisoblanadi. Ushbu jinoyat nafaqat fuqaro huquqlariga, balki jamiyatning axloqiy va ma’naviy qadriyatlariga tahdid soladi1. Voyaga yetmaganlar, ularning yoshidan kelib chiqqan holda, o‘zining muammolariga yoki tashqi ta’sirga befarq bo‘la olmaydilar va shu sababdan ularga qarshi jinoyatlarni amalga oshirish osonlashadi. Shu bois, bunday jinoyatlar oldini olish va ularni tezda aniqlash hamda tergov qilish muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish jinoyatlarining tergovini takomillashtirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqiladi2. Voyaga yetmagan shaxslarni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish: Voyaga yetmaganlarni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish jinoyati deb, ularni jamiyatda odat tusiga kirgan yomon, zararli va jinoiy faoliyatlarga, shu jumladan, giyohvand moddalar savdosiga, fohishalikka, har xil jinoyatlarni amalga oshirishga, banditizm yoki noqonuniy faoliyatlarga jalb qilishni tushunish mumkin. Bu jarayon bir necha shaklda amalga oshiriladi, masalan: Giyohvandlik va boshqa zararli moddalar savdosi – voyaga yetmaganlarga narkotik moddalar tarqatish, ularga giyohvandlikni targ‘ib qilish3. 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69. 2 Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83. 3 Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт //Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81. 60 Fohishalik va ekspluatatsiya – voyaga yetmaganlarni jinsiy ekspluatatsiya qilish. Jinoiy faoliyatga jalb qilish – voyaga yetmaganlarni qaroqchilik, o‘g‘rilik yoki boshqa jinoiy ishlarni bajarishga majbur qilish4. Voyaga yetmaganlarni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilishning sabablari Voyaga yetmaganlar, o‘z yoshining xususiyatlari sababli, o‘zini himoya qilishda kamchiliklarga ega bo‘lishi mumkin. Bunday holatlar turli omillar tufayli yuzaga keladi5: Oilaviy muhit – Oilada etarli e’tibor va mehr-muhabbat bo‘lmasa, voyaga yetmagan shaxs tashqaridagi yomon ta’sirlarga duchor bo‘lishi mumkin. Ijtimoiy sharoitlar – ijtimoiy muhitdagi ziddiyatlar, ishsizlik, moliyaviy qiyinchiliklar, yoshlarning jamiyatdan begona bo‘lishi ham bunday jinoyatlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi6. Psixologik omillar – voyaga yetmaganlarning psixologik zaifligi, o‘zlikni anglash va o‘zini o‘nglashdagi muammolar ular uchun oson manipulyatsiyaga olib kelishi mumkin. Jinoyatlarni tergov qilishda ushbu muammolarga duch kelinmoqda. Voyaga yetmaganlarni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish jinoyatlarini tergov qilishda bir qator muammolar yuzaga keladi: Voyaga yetmaganlarning ishonchsizligi – voyaga yetmagan shaxslar ko‘pincha qo‘rquvdan yoki tajriba etishmasligidan so‘nggi voqealarni to‘g‘ri va aniq bayon qilishda qiynalishadi. Bu tergovchining ularni tushunish va huquqiy himoya qilishda qiyinchiliklar keltirib chiqaradi7. G‘ayriijtimoiy ta’sirlarning yashirinligi – bunday jinoyatlar ko‘pincha yashirin amalga oshiriladi, bu esa tergov jarayonini murakkablashtiradi. Shaxslar, ko‘pincha, o‘zaro bog‘lanishning sir saqlanishiga e’tibor berishadi. Tergovchining tajriba yetishmasligi – voyaga yetmaganlarni himoya qilish, ularni to‘g‘ri tushunish va yordam berish uchun maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lgan mutaxassislar zarur. Aks holda, noxush holatlarda tergov jarayoni samarali bo‘lmaydi. Voyaga yetmaganlarni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish jinoyatlarining tergovini takomil