CHET ELDA ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ BOLALARNING INKLYUZIV TA'LIMI

Аннотация

Ushbu maqolada “inklyuziv ta’lim” va “birgalikda o‘qitish” tushunchalari o‘rtasidagi asosiy farqlar, ularning mazmun-mohiyati, qo‘llanilish sohasi va ta’lim jarayonidagi roliga oid ilmiy-nazariy tahlil berilgan. Mazkur yondashuvlar ko‘p hollarda sinonim sifatida ishlatilsa-da, ularning pedagogik va metodik jihatdan farqli tamoyillarga asoslanganligi asoslab beriladi. Inklyuziv ta’lim – barcha o‘quvchilar uchun ta’limda teng imkoniyatlar yaratishga qaratilgan tizimiy yondashuv bo‘lsa, birgalikda o‘qitish esa o‘qituvchilar hamkorligiga asoslangan metodik uslubdir. Maqola davomida har ikki modelning afzalliklari, cheklovlari va qo‘llanilish shartlari tahlil qilinadi. Kalit so'zlar: Inklyuziv ta’lim, birgalikda o‘qitish, pedagogik yondashuv, metodika, ta’limda tenglik, o‘qituvchilar hamkorligi, o‘quvchilarning ehtiyojlari. Kirish. Zamonaviy ta’limda barcha o‘quvchilar uchun barobar sharoit va imkoniyatlarni ta’minlash dolzarb masalaga aylangan. Bu borada ikki asosiy pedagogik yondashuv – inklyuziv ta’lim va birgalikda o‘qitish keng qo‘llanilmoqda. Har ikki yondashuv o‘quvchilarning ehtiyojlariga qarab individual va differensial ta’limni tashkil etishga qaratilgan bo‘lsa-da, ularning maqsadi, usullari va qo‘llanish sohasi jihatidan sezilarli farqlar mavjud. Inklyuziv ta’lim — bu maxsus ehtiyojli o‘quvchilarni umumta’lim muassasalariga qo‘shish, ularni ijtimoiy va ta’limiy jihatdan integratsiya qilishga qaratilgan tizim. Birgalikda o‘qitish esa ko‘pincha ikkita yoki undan ortiq o‘qituvchining bir sinfda hamkorlikda dars o‘tishiga asoslangan yondashuv bo‘lib, u o‘quvchilarning turli ehtiyojlarini qamrab olishda metodik jihatdan qo‘llaniladi. Ushbu maqolada inklyuziv ta’lim va birgalikda o‘qitishning nazariy asoslari, amaliy qo‘llanilishi, o‘xshash va farqli jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, har ikki yondashuvning O‘zbekiston ta’lim tizimidagi qo‘llanilish holati ham muhokama qilinadi. Adabiyotlar tahlili. Pedagogik amaliyotda “inklyuziv ta’lim” va “birgalikda o‘qitish” tushunchalari ko‘p hollarda sinonim sifatida ishlatilsa-da, ilmiy adabiyotlar ularning mohiyatan turli yondashuvlar ekanligini aniq ajratib beradi. Quyidagi manbalar ushbu farqlarni tahlil qilishda muhim asos bo‘ladi: UNESCO (2009) ta’limda inklyuzivlikni “barcha bolalarning o‘qishga bo‘lgan huquqini tan olish va ularni ijtimoiy va ta’lim muhitiga qo‘shish” deb ta’riflaydi. Bu yondashuv o‘quvchilarning nogironligi, millati, tili, jinsiyati yoki boshqa farqlardan qat’i nazar, bir maktabda birgalikda o‘qishiga asoslanadi. L. Florian va K. Black-Hawkins (2011) inklyuziv pedagogikani "barchani o‘z ichiga oluvchi va hech kimni chetda qoldirmaydigan o‘qitish amaliyoti" sifatida belgilaydi. Bu yondashuvda o‘quv dasturi, baholash tizimi va sinf muhitining moslashuvchanligi muhim rol o‘ynaydi. Birgalikda o‘qitish (co-teaching) – bu ikki yoki undan ortiq o‘qituvchining (masalan, fan o‘qituvchisi va maxsus pedagog) bir sinfda hamkorlikda dars o‘tish modelidir. B. Friend va L. Cook 46 (2010) tomonidan ishlab chiqilgan bu model oltita asosiy shaklni o‘z ichiga oladi: parallel o‘qitish, almashtirib o‘qitish, stansiyalarga bo‘lish, yordamchi o‘qitish, hamkorlikda rejalash va qo‘llab- quvvatlash. Bu model asosan sinfdagi turli ehtiyojlarga ega o‘quvchilarning individual rivojlanishiga yordam berish, o‘qituvchilar orasida resurs almashinuvini ta’minlashga xizmat qiladi. U inklyuziv ta’limda uslub sifatida ishlatilishi mumkin, ammo mustaqil tizim emas. Ba’zi adabiyotlar, masalan, Villa & Thousand (2005) ishlarida har ikki yondashuv bir-birini to‘ldiruvchi komponentlar sifatida tavsiflanadi. Ya’ni, inklyuziv ta’lim siyosati muvaffaqiyatli amalga oshishi uchun, sinf ichida birgalikda o‘qitish kabi metodik vositalar zarur bo‘ladi. O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim masalasi davlat darajasida yo‘lga qo‘yilmoqda (Prezident qarori PQ-4869, 2020). Biroq, birgalikda o‘qitish metodikasi hali keng joriy qilinmagan va uni amaliyotga tatbiq etish uchun pedagoglarni maxsus tayyorlash zarur. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim va birgalikda o‘qitish bir-biriga bog‘liq, ammo mohiyat jihatidan farqli tushunchalardir. Inklyuzivlik — bu ta’lim muhitini o‘zgartirish, birgalikda o‘qitish esa o‘sha muhit ichida samarali dars olib borish vositasidir. Ularni bir-biriga almashtirib ishlatish ilmiy-nazariy xatoliklarga olib kelishi mumkin. Natija va muhokama. Tadqiqot davomida inklyuziv ta’lim va birgalikda o‘qitish tushunchalari o‘rtasidagi asosiy farqlar aniqlandi hamda ularning pedagogik amaliyotdagi o‘rni tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bu ikki yondashuv ko‘pincha bir-biriga yaqinlashtirilgan holda qo‘llaniladi, biroq ular mohiyat jihatidan farqli tizim va metodologik asoslarga ega: Inklyuziv ta’lim – bu ta’lim siyosati va ijtimoiy yondashuv bo‘lib, barcha o‘quvchilar, ayniqsa imkoniyati cheklanganlar uchun ochiq va teng imkoniyatli o‘quv muhitini yaratishga qaratilgan. Bu yondashuvda maktabning butun tizimi, madaniyati va amaliyoti qayta ko‘rib chiqil