ҲАРБИЙЛАРДА ЭНДЕМИК БЎҚОҚ ВА АУТОИММУН ТИРЕОИДИТНИ КЛИНИКО-ЭПИДЕМИОЛОГИК ЎЗИГА ХОСЛИГИНИ АНИҚЛАШ

Аннотация

Ушбу мақолада эндемик буқоқ касаллигининг клиник белгилари келтирилган бўлиб, эндемик буқоқнинг диффуз, тугунли ва аралаш турлари мавжуд. Буқоқнинг илк босқичларида унинг энг кичик белгилари ҳам сезилмайди. Бироқ кейинчалик бўйиннинг олди қисми бўртиб чиқади. Натижада катталашган қалқонсимон без асаб ва қон томирларини эзиб қўяди. Бу орқали беморда нафас қисилиши, овознинг бирданига ўзгариб қолиши ва хириллаши, бўғилишлар, кўп терлаш, ютинишдаги қийинчиликлар, бош айланиши каби салбий ҳолатлар кузатилади. Калит сўзлар. Диффуз токсик буқоқ, ремиссия, аутоиммун тиреоидит, УТТ текшириш усули, остепороз, гипертония, атеросклероз. Дунё аҳолиси орасида нотўғри ҳаёт тарзи натижасида юзага келадиган, эндокрин касалликларни даволашни такомиллаштиришга қаратилган илмий-тадқиқотларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бунда замонавий тиббиётда эндокрин касалликлари билан боғлиқ, эндемик бўкок ва аутоиммун тиреоидит натижасида ривожланадиган касалликларнинг ўзига хос кечишини клиник-функционал хусусиятларини аниқлаш; беморларнинг соматик ҳолатини эътиборга олувчи комплекс босқичма-босқич ёндашув режасини ишлаб чиқиш муҳим саналади[1,3]. Катталашиш даражаси бўйича буқоқ 6 даражадан иборат: • О даража - без кўринмайди ёки пайпаслаганда билинмайди. • I даража - без кўринмайди, пайпаслаганда қўлга сезилади ва ютиш ҳаракатларида кўринади. • II даража - қалқонсимон без ютинганда кўринади ва қўлга яхши уннайди, бироқ бўйин шакли ўзгармаган бўлади. • III даража - без кўздан кечирилганда катталашгани билинади, бўйин шакли ўзгариб, йуғонлашади - «йўғон бўйин». • IV даража - бўйин кўринишини бузиб турадиган аниқ, юзага чиққан буқоқ кўринади. • V даража - ўлчамлари жуда катта бўлган без кўринади, бу даврда без қизилўнгач ёки трахеяни босиб, ютиниш ва нафас олишни қийинлаштириб қўяди. Функционал ҳолати бўйича буқоқлар қуйидагиларга бўлинади: • гипертиреоид - қалқонсимон без без функцияси ошган, • эутиреоид - қалқонсимон без без функцияси бузилмаган, • гипотиреоид - қалқонсимон без функцияси пасайган бўлади. Эндемик буқоқнинг ҳам, спорадик буқоқнинг ҳам етакчи белгиларидан бири - қалқонсимон безнинг катталашуви ҳисобланади. Без соҳасини кўздан кечириш ва пайпаслаб кўриш қалқонсимон без¬нинг қай даражада катталаш-ганлигини аниқлашга имкон беради. Жойлашувига кўра бўйиннинг олд қисмида, тўш ортида ва тил ости суяги пастида жойлашган буқоқ фарқланади. 25 Кўпчилик беморларда қалқонсимон без фаолияти бузилмаган бўлса-да, буқоқ эндемияси сезиларли бўлган жойлардаги кишиларда касаллик гипо- ёки гипертиреоз белгилари билан ўтиши мумкин. Гипотиреозли беморлар одатда ташқи таъсирловчиларга реакциялари секинлашган, ақлий ва жисмоний иш қобилияти сустлашган бўлади. Беморлар табиатан бўшашган, ланж, совуққа чидамсиз бўлиб қоладилар. Текширув натижалари: брадикардия, рефлексларнинг пасайганлигини аниқлайди. Туғма гипотиреозда, кретинизм белгиларининг авж олиши кузатилиб, жисмоний ҳамда руҳий ривожланишдан кескин орқада қолиш белгилари яққол кўзга ташланади[2,5]. Симптомлари: беморларда бўйин ҳаракати бирмунча чекланган бўлади, айниқса, ёқа тугмасини қадаётганда ёки юқори ва пастга, ўнг ва чап томонга қилинаётган ҳаракатларда бўйин соҳасида “ўнғайсизлик” сезадилар, қуруқ йўтал бўлади, товуш бўғилади, нафас олиш қийинлашади. Кейинги белгилардан бири трахеомаляция билан боғлиқ бўлиб, трахея ва хиқилдоқда нерв идораси (бошқариши) бузилиб, буқоқнинг муттасил босиб туриши оқибатида трахея деворининг юпқалашиши кузатилади. Нафас олиш жароёнининг бузилиши - тўш ортидаги буқоқнинг кўп учрайдиган белги-ларидан биридир. Аксарият (айниқса тўш ортидаги буқоқда), беморлар танани энгаштирганда бошда оғирлик сезишга шикоят қиладилар. Бундай беморларни кўздан кечирганда бўйин веналарининг кенгайганлигини, кўкрак қафаси деворининг юқори қисми соҳасида ўзига хос “медуза боши” тасвири-ни қайд қилиш мумкин. Нафас олишнингбузилиши “буқоққа хос юрак” каби ўзгаришларга сабаб бўлади. Симпатик нерв тутамларининг эзилиши оқибати-да - Горнер симптоми (птоз, миоз, энофтальм) пайдо бўлишига, эзилган тарафдаги тана ярмида тер ажралишининг кучайишига олиб келади[3,5]. Тил ости суяги пастида жойлашган буқоқда, хиқилдоқ усти қопқоғи қисилиши оқибатида нафас олиш жароёни бузилади. Айниқса буқоқнинг бир қисми қизилўнгач орқасида жойлашганда ютиш, бошни буриш қийинлашади. Контраст модда (ВаSO4) ёрдамида қилинадиган рентгенологик текширув аберрант буқоқ соҳасида барийнинг ушланиб қолишини, қизилўнгачнинг олдинга томон ёки латерал йўналишда бирмунча сурилганлигини аниқлашга ёрдам беради[1,4]. Аберрант буқоқ - патологик катталашган қўшимча қалқонсимон без бўлиб, кўпинча хавфли ўсмага айланиши мумкин. Қалқонсимон без саратони (рак) нинг бўйин лимфатик тугунларига берган метастазларини, баъзан аберрант буқоқ билан адаштирилади. Даволаш- унчалик катта бўлмаган диффуз буқоқларда тиреоидин тайинланади. Трахея, қизилўнгач ва қон томирларни босиб ёки четга суриб қўядиган катта диффуз буқоқда қалқонсимон безни қисман ёки субтотал кесиб олиб ташлаш (резекция ёки эктомия) га тўғри келади. Тугунли буқ