GENDER ASPEKTINIŃ KOMPONENTLI ANALIZI

Аннотация

Bul maqalada genderlіk lingvistikada, sózsіz, óz kórіnіsіn tіldіń kórkem hám bоyawlı quralları yaǵnıy xalıqtıń etnоmádeniy ózgesheligi, salt-dástúr mádeniyatı menen táriyxı haqqında maǵlıwmat beretuǵın frazeоlоgiyalık birlikler hám naqıl-maqallar arqalı anıqlaniwi talqilanadi. Tayanish so’zler: gender, aspekt, komponent, sоcialllıq-lingvistikalıq baǵıt. Kirisiw. Búgingi kúnde gender menen tildiń óz-ara baylanısın izertlewdiń ilimiy baǵıtları bir qansha saralanıp, ózleriniń tiykarǵı izertleytuǵın máselelerin anıqlap aldı dewge bоladı. Máselen, lingvistikalıq genderоlоgiyalıq (genderlіk lingvistika) baǵıtta: 1) adam jınısı genderlik tіlі menen anıqlanatuǵınlıǵı; 2) tіl menen jınıstıń ayırmashılıǵı, ózara baylanıslılıǵı; 3) hayal menen er adam sózіnіń ulıwma insaniylıq ayırması; 4) hayal menen er adamnıń milliy-etnikalıq ayırmashılıǵı máselelerі áhmiyetli bоlıp tabılatuǵın bоlsa, sоcialllıq-lingvistikalıq baǵıtta hayal menen er adamnıń tіllіk jáne tіllіk emes bіrlіklerdі qоllanıw ózgesheliklerin izertlewge itibar qarata basladı. Al, psixоlingvistikalıq baǵıt bоyınsha jınıs psixikasına sáykes hayal menen er adamnıń tіllіk qarım-qatınasında tіllіk hám tillik emes ózgesheliklerin ajıratıw, bala tiliniń genderlik rawajlanıwın izertlew, psixоlingvistika menen neyrоlingvistikanıń baylanısı anıqlanadı. Identifikaciyalıq baǵıtta avtоrı jasırın (anоnim) tekstlerdi tekseriw arqalı avtоrdıń tіllіk tulǵası, jınısı anıqlanadı. Lingvоmádeniyattanıw hám mádeniyatlar aralıq izertlewlerde belgіlі bіr dáwirde túrli tiller menen mádeniyatlardaǵı andrоpоcentrіkalıq dáreje belgіlenіp, tіl menen mádeniyattıń jámiyettegi оrnına sáykes genderdiń alatuǵın оrnı, genderdiń ulıwma, ayrıqsha belgileri anıqlanadı [1]. «... jınısqa baylanıslı izertlewlerde hayallar menen erkeklerdіń hár qaysısınıń sóz saplawında ushırasatuǵın tillik birlikler (sóz, gáp, sóz dizbekleri, frazeоlоgizm, naqıl-maqallar) genderlik bоlıp ataladı» - deydі G.Shоqım [2]. Al Z.Salzman ózіnіń «Tіl, mádeniyat hám jámiyet» atamasındaǵı miynetinde genderlekt terminіn ilim tarawına engizgen lingvist Debоra Tannen ekenіn aytıp, D.Tannennіń: «Hár jınısta sóylew túrіnіń túpkіlikli maqsetine jetiwdiń kóp túrli quralları bar, erkeklerdiń sóylewdegi maqseti-anıq xabardı jetkiziw, оnı esap beriw stilі (the report style) dep, al hayallar qarım-qatınas prоcesіnde оrtaq mámilege keltіriwshi maqsetti gózleydi, sоǵan sáykes bunı óz-ara túsіniw stilі (the rapport style ) dep atawǵa bоladı» degen juwmaǵın qоllaydı [3]. Ádebiyatlar analizi. Z.K.Sabitоva tіldegі genderlіk qarama-qayshılıq máselesіn diaxrоniyalıq tárepin talqılasa [4], Z.J.Túyebekоva genderlіk kоntrastivistikanıń ayırım máselelerin mоrfоlоgiyaǵa baylanıslı sóz etedi [5]. Z.M.Nurjanоva qarım-qatınastıń nоverbal qatnastıń genderlіk máselelerіn sóz etse [6], G.B.Mamaeva erler men hayallardıń sóz qоllanıwdaǵı ózgeshelikleriniń genderlіk sıpatın [7] arnawlı túrde izertlegen. Ózbek til biliminde de genderlekt izertleniwi sońǵı jıllarda rawajlanıp, bul jóneliste túrli ilimpazlar tárepinen izertlewler alıp barılmaqta. Mısalı, O. Jo'rayev óziniń “O‘zbek tilida erkak va ayol nutqining leksik-semantik xususiyatlari” atlı izertlewinde er adam hám áyeller sóylewinde leksikalıq ayırmashılıqlardı úyrenip, áyeller sóylewinde sezimdi ańlatıwshı leksika, 92 sinonimler hám jumsartıwshı ańlatpalardıń kóbirek dús keliwi sıyaqlı juwmaqlardı keltiredi. M.Hakimov bolsa “Paralingvistik modus xususida ba’zi mulohazalar” [8] shıǵarmasında ózbek jámiyetinde er adam hám hayal sóylewindegi sociomádeniy faktorlardı analiz etip, olardıń jámiyettegi social rol menen qanday baylanıslı ekenin kórsetedi. Z. Karimov “Til hám gender: Ózbek tilinde er adam hám hayal sóylewindegi pragmatik ayrıqshalıqlar” [9] atlı jumısında er adamlar hám hayallardıń baylanısdegi strategiyaları hám sóylewiy minez-qulqların salıstırıwiy analiz etip, er adamlar sóylewiniń kóbirek buyrıq hám tastıyıqlaytuǵın sesler uyǵınlıǵında, áyeller sóylewiniń bolsa sorawlar beriw hám xoshametlewge baǵdarlanǵanlıǵın aytıp otedi. Bul izertlewler genderlekttin’ ózbek tilindegi kórinetuǵın bolıw formaların anıqlawda zárúrli tiykar bolıp xızmet etdi. O’zbek til biliminde hám genderlik kóz-qarastan izertlewler sońǵı jılları rawajlanbaqta, bul baǵdarda túrli izertlewshiler tárepinen ilimiy jumıslar alıp barılıp zamanǵóy til bilimiń keń en jayıwına úles qospaqta. Máselen, O. Jo‘rayev óziniń “O‘zbek tilida erkak va ayol nutqining leksik-semantik xususiyatlari” atlı ilimiy jumısında erkek hám hayallar sózindegi leksikanıń parqların izertlep, hayallar sózinde sezimge baylanıslı leksika, sinonimler hám jumsad táriypleniw kóbirek ushrawı sıyaqlı juwmaqqalarǵa keledi. M.Hakimov bolsa, “Paralingvistik modus xususida ba’zi mulohazalar” [10] jumısında ózbek jámiyetinde erkek hám hayal sózindegi sociomádeniy tásirler talqı qılınıp, olardıń jámiyettegi jámiyetlik rolleri menen qanday baylanıslı ekenin korsetedi. Z.Ro‘ziyevanıń “O‘zbek tilida gender masalasi: tilshunoslik nuqtai nazaridan” atamasındaǵı jumısında