ЮҚОРИ МАЛАКАЛИ БОКСЧИЛАРНИНГ ЧАЛҒИТУВЧИ ОМИЛЛАР БОР ВАЗИЯТЛАРДА МУСОБАҚА ФАОЛИЯТИНИНГ ЮҚОРИ НАТИЖАСИГА ЭРИШИШГА ТАЙЁР ТУРИШНИНГ ШАХСГА ХОС КЎРСАТКИЧЛАРИ

Аннотация

According to the results of the study presented in the article, the personal characteristics and nervous system properties of highly skilled boxers, which ensure readiness to achieve high results in competitive activities under conditions with distracting factors, positively influence the management of motor operations, as well as the methodology for ensuring the speed of movements in conditions of choice at the level of motor activity in various extreme situations. Key words: highly skilled boxers, distracting factors, competitive activity, high performance, personal characteristics.. Тадқиқотнинг долзарблиги. Жаҳон амалиёти шуни кўрсатадики, мусобақа курашида экстремаллик ошганда фаолияти ишончлилиги юқори даражада бўлган спортчиларгина устунликка эга бўладилар. Чалғитувчи омилларга қаршилик кўрсата олиш (чалғитувчи омилларга бардошлилик) қобилияти экстремалликнинг бир қисмидир [В.Н.Платонов, 2004]. Жаҳон спорт фанида профессионал спортчиларнинг чалғитувчи омилларга бардошлилигини ўрганишга бағишланган кўп сонли тадқиқотлар мавжудки, уларнинг натижалари Германия, Буюк Британия, АҚШ, Россия каби давлатлардаги илмий конференциялар, махсус нашрлар, диссертация ишларида муҳокама қилинган. Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда ҳам ушбу йўналишда илмий фаоллик кузатилмоқда. Замонавий спортда муваффақиятга эришиш ва эгалланган ўринларни сақлаб қолишнинг зарур шартларидан бири спортчиларни экстремал вазиятларда мусобақа фаолиятига тайёрлашни оптималлаштиришнинг янги инновацион технологияларини ишлаб чиқиш ва жорий этиш ҳисобланади. 619 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Дунё спорт назарияси ва спорт психологияси соҳасидаги ватанимиз ҳамда хорижий мутахассисларнинг ишларида спорт фаолиятидаги ишончлилик омилига ҳамда спортчиларни мусобақаларга тайёрлашга катта эътибор қаратилмоқда [В.Н. Платонов, 2004; Р.Д.Халмухамедов, 2006; Ғ.Қ.Ражабов 2019; Ж.К. Холодов, В.С. Кузнецов, 2003; Г.Д. Бабушкин, 2006; Е.Н. Гогунов, 2004 Г.Д.Горбунов, 2006 Е.П.Ильин, 2016; А.Ц. Пуни, 1984; А.В. Родионов, 2004; П.А. Рудик, 1974; Н.Б. Стамбулова, 1999; Л.Г.Уляева, 2015ва бошқалар]. Аксарият адабиёт манбаларини таҳлил қилиш ва умумлаштириш шуни кўрсатадики, яккакурашчилар, жумладан, боксчиларнинг мусобақа фаолияти натижавийлиги ва ишончлилигини ошириш муаммосига ягона қараш йўқ. Бу шу билан тасдиқланадики, спортчининг чалғитувчи омилларга бардошлилиги масалалари кўтарилган кўпчилик ишларда бундай бардошлилик тўғрисида спортчи психомоторикасининг хусусияти (ёки алоҳида хоссаси) сифатида гапиришади. Замонавий спортда инсонни фаолиятнинг экстремал шароитларида ўз имкониятларини максимал даражада намоён қилишга тайёрлаш муаммосини илмий ўрганиш ва амалий ҳал этиш аҳамияти ортиб бормоқда. Юқори натижалар спортининг жадал ривожланиши ва ҳалқаро спорт майдонида рақобатнинг кескин кучайиши нуқтаи назаридан спорт фаолияти натижаларининг самарадорлиги ва ишончлилигини ошириш йўллари ҳамда воситаларини назарий ва тажрибада асослаб бериш муҳим аҳамият касб этади. Тадқиқотнинг мақсади. Юқори малакали боксчиларнинг чалғитувчи омиллар бор вазиятларда мусобақа фаолиятининг юқори натижасига эришишга тайёр туришнинг шахсга хос кўрсаткичларини тадқиқ қилиш. Тадқиқотнинг вазифаси. Юқори малакали боксчиларнинг чалғитувчи омиллар бор вазиятларда мусобақа фаолиятининг юқори натижасига эришишга тайёр туришнинг шахсга хос хусусиятларини ўрганиш. Тадқиқотнинг объекти малакали боксчиларнинг турли экстремал вазиятлардаги мусобақа фаолияти ҳисобланади. Тадқиқотнинг предметини боксчиларнинг мусобақа фаолиятига таъсир қилувчи чалғитувчи омилларнинг типик турлари ташкил этади. Тадқиқот усуллари. Олдинга қўйилган вазифаларни хал этиш учун, махсус адабиётлар таҳлили билан бир қаторда, қуйидаги тадқиқот усуллари қўлланилди: педагогик кузатув, тажрибани умумлаштириш, анкета сўрови, назарий таҳлил, мотивацион-натижали усуллар, психодиагностика усуллари, педагогик тажриба, математик статистика усуллари. Биз томондан юқори малакали боксчиларнинг индивидуал – психологик хусусиятларини ўрганиш учун Кетэллнинг 16 омилли шахс сўровномаларидан фойдаландик. Ушбу услуб қўшимча равишда спортчиларнинг мусобақа фаолияти самарадорлиги учун аҳамиятли бўлган шахсга хос тавсифларни аниқлаш ва уларни миқдорий баҳолаш услуби сифатида ўтказилган. Ушбу тадқиқот босқичи якуний тадқиқот учун зарур шарт – шароитлар яратади. Юқори умумий натижадорликка эришган спортчилар қуйидаги шахсга хос хусусиятлар билан тавсифланади: уларда иродавий ўзини назорат қилиш (+Q ), иродавий 3 кучланишларни (саъй-ҳаракатларни) сафарбар эта олиш қобилияти (+ “Ғ”3) юқори даражада намоён бўлади, “нуфузлилик” (-“L”) паст даражада, уларни “ғалаба” қозонишга 620 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 бўлган фаол мақсадли кўрсаткичлар ажратиб туради, бу “муваффақиятсизликка учраган” вазиятларда хотира панд берган кўп сонли хатолар билан ҳам тасдиқланади. Уларда старт олдидан апатия (бефарқлик) “СОБ” ҳолатининг шаклланишига мойиллик ва “старт олдидан шай туриш” “СОШТ” ҳолати кам кузатилади. Т