KONCHILIK TERMINOLOGIYASINI SARALASH VA TIZIMLASHTIRISHNING ILMIY ASOSLARI

Аннотация

This article is devoted to the scientific foundations of the selection and systematization of terminology in the field of mining in the Uzbek language. The study examines terminographic criteria, principles of term selection, and their significance in modern linguistics. Special attention is given to the problem of using multiple lexical units to denote a single concept and the difficulties this poses in terminological reference. The article discusses principles such as normativity, synchronicity, thematic relevance, systematicity, and semantic significance in the formation of mining terminology dictionaries. Based on the works of V.V. Dubachinsky, S.V. Grinev-Grinevich, F. de Saussure, and other scholars, methodological approaches to term selection are explored. The development trends of terminology are also analyzed through modeling of logical-conceptual systems and chronological principles. 578 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Keywords: mining terminology, Uzbek language, term selection, terminography, normativity, systematization, synchronicity, polysemy, logical-conceptual system, dictionary formation. Konchilik sohasidagi terminologik tadqiqotlar o‘zbek tilida maxsus so‘z birikmalarini tanlash va ularga qo‘yiladigan talablarni ishlab chiqishni o‘z ichiga oladi. Bu jarayonda terminlarning terminografik mezonlari va asosiy prinsiplarini aniqlash masalasi zamonaviy tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biridir. O‘zbek tilida konchilik terminologiyasi tizimining dolzarb muammolaridan biri sifatida bir tushunchani ifodalash uchun bir nechta leksik birliklardan foydalanish amaliyoti ajralib turadi, bu esa terminlarning qo‘llanilishida jiddiy to‘siqlarni keltirib chiqaradi. Zamonaviy terminografiya nazariyasi doirasida termin tanlash mezonlarini belgilash uchun konchilik sohasiga oid terminologik lug‘atlarni tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilida konchilik terminologiyasi bo‘yicha olib boriladigan ilmiy izlanishlar terminlarni tanlash jarayonini, ularning muayyan lug‘at turiga aylanishini, shuningdek, lug‘atning maqsadi va yo‘nalishiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Masalan, o‘quv lug‘atlari uchun til birliklarini tanlash jarayoni o‘ziga xos tamoyillar asosida amalga oshiriladi. V.V.Dubachinskiy ta’kidlaganidek, termin tanlashda “normativlik, leksik boylikning sinxron xususiyati, ma’lum bir mavzu doirasiga yo‘naltirilganlik va tadqiqotning maqsadga mosligi” kabi jihatlar muhimdir. Tarjima lug‘atlari uchun asosiy yo‘nalish sifatida mavzuli yondashuv va ilmiy sohaning terminologiyasini to‘liq qamrab olish tamoyili qabul qilinadi. Taniqli terminolog S.V.Grinev-Grinevich o‘z ishlarida termin tanlash muammosini keng yoritib, uning yechimlarini taklif qilgan. U termin tanlash mezonlari lug‘atning umumiy metodologik tuzilishiga bog‘liq ekanligini ta’kidlab, quyidagi tamoyillarni ajratib ko‘rsatadi: – mavzuga muvofiqlik (yaqin sohalarga oid terminlarni chiqarib tashlash); – lug‘atning yo‘nalishi (umumiy adabiy yoki ilmiy so‘zlarning mavjudligi hisobga olinadi, lekin ular lug‘atga kiritilmaydi); – tizimlilik (muhim tushunchalarni yo‘qotmaslik uchun); – terminlarning to‘liq yoritilishi (sinxronizm va vaqt omili); – qo‘llanilish chastotasi, semantik ahamiyati va ta’limiy imkoniyatlari; – normativlik va muvofiqlik. Normativlik tamoyiliga alohida e’tibor qaratiladi. Terminologik lug‘atning uslubiy va me’yoriy vazifalari tanlov doirasini cheklaydi, mutaxassislar nutqidagi professional xususiyatlar, vaqti-vaqti bilan qo‘llaniladigan so‘zlar yoki stilistik jihatdan cheklangan birliklarning keng tarqalishiga yo‘l qo‘ymaydi. Terminolog termin tanlashning dastlabki bosqichlarida ham, keyingi standartlashtirish jarayonlarida ham normativlik prinsipiga rioya qilishi zarur. F.de Sossyur va E.Koseryu kabi olimlarning ta’kidlashicha, “me’yor tilning tizimli qonunlari va uning jonli qo‘llanilishi o‘rtasida muvozanatli o‘rin tutadi”. Texnik masalalarni fan sifatida shakllantirish davrida termin tanlash masalasi tadqiqotchilar e’tiborini tortgan. R.Yu.Kobrin termin tanlashda foydalilik, chastota, semantik yaxlitlik va leksik birikmalarning barqarorligi kabi tamoyillarni tanqidiy ko‘rib chiqqan. B.N.Golovin, Gorkiy lingvistik maktabi vakillari, shuningdek, K.Ya.Averbux, S.D.Shelov, V.M.Leychik, T.L.Kandelaki, V.P.Danilenko, V.F.Novodranova kabi olimlar termin tanlash bo‘yicha turli takliflarni ilgari surgan. 579 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Terminologiya sohasida lingvistik jihatdan to‘g‘ri, lekin fan tilining jonli rivojlanishiga putur yetkazishi mumkin bo‘lgan qat’iy tavsiyalardan qochish lozim. Shuning uchun terminologik lug‘atlar nafaqat amaldagi me’yorlarni aks ettirishi, balki ba’zi “nonormativ” elementlarni ham o‘z ichiga olib, termin tizimining xilma-xilligini to‘liq yoritishi kerak. Umumiy va maxsus lug‘atlarning adabiy me’yorlarga nisbatini ajratish muhimdir. Bu kontekstda “normativ” bo‘lmagan elementlar umumiy lug‘at me’yorla