MANG‘ITLAR DAVRIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI SIYOSAT

Аннотация

XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi agressiv ekspansiyasi kuchaydi. Mang‘it amirlari dastlab Rossiya bilan harbiy qarama-qarshilikka kirishgan bo‘lsalar-da, 1868 yildagi Buxoro urushi natijasida Rossiya bilan majburiy do‘stlik va himoya shartnomasi imzolashdi. Shundan so‘ng Buxoro amirligi Rossiya protektoratiga aylandi, ya’ni rasman mustaqil bo‘lsa-da, tashqi siyosatida Rossiya nazoratiga o‘tdi. Kalit so’zlar: Markaziy Osiyo, Ashtarxoniylar, Muhammad Rahimxon, Mang‘itlar. Buxoro amirligi Markaziy Osiyoning eng yirik va ta’sirchan davlatlaridan biri bo‘lib, XVIII asr o‘rtalaridan boshlab Mang‘itlar sulolasi boshqaruviga o‘tdi. Mang‘itlar sulolasi (1756– 1920) hukmronligi davrida Buxoro amirligi siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan murakkab jarayonlarni boshdan kechirdi. Ularning siyosati mamlakat ichki barqarorlikni saqlash, tashqi tahdidlarga qarshi turish va o‘z mavqeini mustahkamlashga qaratilgan edi. XVIII asrning birinchi yarmida Ashtarxoniylar sulolasining zaiflashishi natijasida siyosiy tanglik yuzaga keldi. Harbiy qudrati va siyosiy ta’siri ortib borayotgan Mang‘it urug‘idan bo‘lgan Muhammad Rahimbiy va uning vorislari Buxoro siyosatida yetakchi kuchga aylandilar. Nihoyat, 1756 yilda Muhammad Rahimxon (Muhammad Rahimbiy) rasmiy ravishda amir deb e’lon qilinib, Mang‘itlar sulolasining asoschisi bo‘ldi. Mang‘itlar hukmronligi davrida ichki siyosatning asosiy yo‘nalishi davlat hokimiyatini markazlashgan tarzda mustahkamlash edi. Amirlar mahalliy hokimlar va bekliklarning mustaqil harakatlariga chek qo‘yishga intildilar. Ayniqsa, Buxoro, Samarqand va Qarshi kabi muhim shaharlarda amirga sodiq hokimlar tayinlandi. Harbiy kuch davlat hokimiyatining asosiy tayanchi bo‘lgan. Mang‘it amirlari muntazam armiya tashkil etishga harakat qildilar, lekin ko‘pincha qabila harbiy kuchlariga tayanishga majbur bo‘ldilar. Bu esa, ba’zan markaziy hokimiyatning cheklanishiga sabab bo‘ldi. Mang‘itlar o‘z hokimiyatini diniy asos bilan mustahkamlashga alohida e’tibor qaratgan. Ular o‘zlarini islom dinining himoyachilari sifatida ko‘rsatib, ulamolar bilan yaqin aloqalar o‘rnatdilar. Shariat qonunlariga asoslangan boshqaruv tizimi rivojlantirildi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi agressiv ekspansiyasi kuchaydi. Mang‘it amirlari dastlab Rossiya bilan harbiy qarama- qarshilikka kirishgan bo‘lsalar-da, 1868 yildagi Buxoro urushi natijasida Rossiya bilan majburiy do‘stlik va himoya shartnomasi imzolashdi. Shundan so‘ng Buxoro amirligi Rossiya protektoratiga aylandi, ya’ni rasman mustaqil bo‘lsa-da, tashqi siyosatida Rossiya nazoratiga o‘tdi. Mang‘itlar Eron va Afg‘oniston bilan ham diplomatik va iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirishga harakat qilgan. Bu davlatlar bilan asosan savdo va diniy aloqalar yo‘lga qo‘yilgan, ammo Markaziy Osiyodagi kuchlar muvozanatini saqlash maqsadida siyosiy ehtiyotkorlik bilan ish yuritilgan. 563 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Mang‘itlar davrida iqtisodiyot agrar tusga ega edi. Qishloq xo‘jaligi asosiy daromad manbai bo‘lib, yer solig‘i davlat byudjetining asosiy qismini tashkil qilgan. Savdo rivojlangan bo‘lib, ipak yo‘li orqali xalqaro aloqalar davom ettirilgan. Shuningdek, Rossiya bilan iqtisodiy munosabatlar ham kuchaygan. XIX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib Mang‘itlar hukmronligi zaiflashdi. Bu bir necha omillar bilan bog‘liq edi: Ichki islohotlarning sustligi – markazlashgan boshqaruv mukammal shakllana olmadi. Harbiy texnologik ortda qolish – Rossiya va boshqa yevropalik kuchlarga nisbatan harbiy kuchlar zamonaviylashtirilmagan. Rossiyaning ta’siri – Rossiyaning protektorati ostida Buxoro amirligi real siyosiy mustaqilligini yo‘qota boshladi. Ijtimoiy norozilik – aholining keng qatlamlari orasida islohot talab qilinayotgan edi. 1920 yilda Buxoro xalq inqilobi natijasida Mang‘itlar sulolasi ag‘darildi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topdi. Xulosa Mang‘itlar davrida Buxoro amirligi murakkab siyosiy jarayonlarni boshdan kechirdi. Sulolaning asosiy siyosiy maqsadi davlatni ichki va tashqi barqarorlikka erishish edi. Ammo global va mintaqaviy o‘zgarishlar, shuningdek, ichki islohotlarning sustligi sulolaning qulashiga olib keldi. Shunga qaramay, Mang‘itlar davri Buxoro tarixida muhim siyosiy va madaniy iz qoldirdi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Srojeva, G. (2025). MIRZO MUHAMMAD HAYDARNING “TARIXI RASHIDIY” ASARIDA O’RTA OSIYO TARIXINI O’RGANISHDA MUHIM MANBA SIFATIDA. Modern Science and Research, 4(1), 531-539. 2. Srojeva, G., & Ormonova, M. (2025). BUXORO SHAHRIDAGI ARK QO’RG’ONI, SITORAI MOHI XOSA, XO’JA SAROY ME’MORIY YODGORLIKLARI. Modern Science and Research, 4(1), 533-544. 3. Srojeva, G. (2024). Solutions, Results And Problems Of Reforms In The Field Of Education. Modern Science and Research, 3(1), 782-788. 4. Srojeva, G. (2023). Lower Zarafshan Oasis Tourism Opportunities. Modern Science and Research, 2(10), 199-204. 5. Srojeva, G. (2024). EFFECTIVE FORMS OF