SPORT TRANSFERLARI TARTIBOTINING TARIXIY RIVOJLANISHI

Аннотация

Ushbu maqolada professional sportdagi sport transferi tushunchasining nazariy asoslari, tarixiy rivojlanishi, huquqiy va iqtisodiy jihatlari hamda zamonaviy tendensiyalari kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi sport transferi tizimining ko’p qirrali tabiatini ochib berish va uning professional sport industriyasidagi o’rnini aniqlashdan iborat. Maqolada sport transferining kontseptual asoslari, uning asosiy elementlari va funksiyalari ko’rib chiqilgan. Transfer tizimining XIX asr oxiridan to zamonaviy davrgacha bo’lgan evolyutsiyasi, xususan, 1995-yildagi Bosman ishi va uning oqibatlari tahlil qilingan. Zamonaviy tendensiyalar sifatida transfer to’lovlarining o’sishi, vositachilarning roli va texnologiyalarning qo’llanilishi ko’rsatilgan. Tadqiqot natijalari sport transferi tizimining doimiy evolyutsiyada ekanligini va kelajakda yanada shaffoflashishi, raqamlaşishi hamda standartlaşishi kutilayotganini ko’rsatadi. O’zbekiston sport industriyasi uchun xalqaro tajribani o’rganish va milliy qonunchilikni takomillashtirish zarurligi asoslangan. Kalit so’zlar: sport transferi, professional sport, transfer tizimi, sport huquqi, transfer to’lovi, FIFA RSTP, Bosman ishi, sport iqtisodiyoti, transfer bozori, sport menejment. Professional sport sohasida sportchilarning bir klubdan ikkinchisiga o’tish jarayoni murakkab huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy hodisa sifatida namoyon bo’ladi. Sport transferlari tizimi o’zining shakllanish tarixida ko’plab o’zgarishlarni boshdan kechirgan bo’lib, bugungi kunda global sport industriyasining muhim tarkibiy qismiga aylangan. Zamonaviy transfer bozori yiliga o’n milliardlab dollarlik aylanmaga ega bo’lib, ming-minglab sportchilar, klublar, agentlar va boshqa manfaatdor tomonlarning faoliyatini o’z ichiga oladi. Transfer tizimining tarixiy tahlili nafaqat o’tmishni o’rganish, balki kelajak tendensiyalarini bashorat qilish uchun ham muhim asos yaratadi. XIX asrning ikkinchi yarmida Britaniya orollarida boshlangan bu jarayon bugungi kunda butun dunyoni qamrab olgan murakkab tizimga aylandi. Har bir tarixiy davr o’zining o’ziga xos xususiyatlari, muammolari va yechimlarini taqdim etgan. Sport transferlari tarixini to‘g‘ri tushunish uchun avvalo professional sportning paydo bo’lish sharoitlarini ko’rib chiqish zarur. XIX asrning o’rtalariga qadar sport asosan havaskorlik faoliyati sifatida qaralgan va sportchilarning pul mukofotlari olishi qoralangan. Ammo sanoat inqilobi va urbanizatsiya jarayonlari sport madaniyatining o’zgarishiga olib keldi [1]. Angliyada 1860-70-yillarda futbol klublari tashkil etila boshlandi va ular o’rtasidagi raqobat kuchayib bordi. Shimoliy Angliyaning sanoat shaharlarida joylashgan klublar eng yaxshi o’yinchilarni jalb qilish uchun ularga yashirin ravishda pul to’lay boshladilar. Bu amaliyot shamanizm deb atalgan va rasmiy ravishda taqiqlangan bo’lsa-da, o’sha kezlarda keng tarqalgan edi. Bunga misol qilib, Preston North End, Blackburn Rovers kabi klublar Shotlandiyadan iste’dodli o’yinchilarni olib kelish uchun ularga ish joylari va qo’shimcha to’lovlar taklif qilganini ko’rishimiz mumkin. 1885-yil 20-iyulda Angliya Futbol Assotsiatsiyasi tarixiy qaror qabul qildi va professionalizm rasman ruxsat etildi. 472 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Birmingem shahrida bo’lib o’tgan yig’ilishda 33 ovozdan 28 tasi professionalizmni qo’llab-quvvatladi va bu sport tarixidagi eng muhim voqealardan biri bo’ldi. Bu qaror sport tarixidagi burilish nuqtasi bo’ldi desak mubolag’a bo’lmaydi, negaki u sportchilarning mehnat huquqlarini tan oldi va transfer tizimining huquqiy asoslarini yaratdi. Professionalizmning tan olinishi darhol transfer bozorining shakllanishiga olib keldi. Klublar endi ochiqdan-ochiq o’yinchilar uchun pul to’lashi va ularni shartnoma asosida ishga olishi mumkin edi. Dastlabki shartnomalar oddiy edi va asosan maosh miqdori, o’yin bonuslari va ish muddatini belgilab bergan edi. O’yinchilar huquqlari juda cheklangan bo’lib, ular klub rahbariyatining qarorlariga bo’ysunishga majbur edilar. 1893-yilda Angliya Futbol Ligasi inqilobiy ahamiyatga ega bo’lgan sportchilarni jamoada saqlab qolish va transfer tizimini joriy etdi. Bu tizimning mohiyati shundan iborat ediki, klub o’yinchini shartnoma muddati tugaganidan keyin ham o’z ro’yxatida saqlab qolishi mumkin edi. O’yinchi faqat klubning roziligini olgandan keyingina boshqa jamoaga o’tishi mumkin edi [2]. Bu tizim klublar manfaatlarini himoya qilish uchun yaratilgan bo’lib, o’yinchilar pozitsiyasini sezilarli darajada zaiflashtirdi. Agar klub o’yinchini ro’yxatda qoldirsa, u boshqa klubda o’ynash huquqiga ega emas edi, hatto unga hech qanday maosh taklif qilinmasa ham. Bu holatda o’yinchi yo klubning shartlarini qabul qilishi yoki futbolni butunlay tark etishi kerak edi [3]. Saqlab qolish tizimi tez orada suiiste’molliklarga olib keldi. Klublar o’yinchilarni bosim o’tkazish vositasi sifatida ishlatdilar va ularning maoshlarini sun’iy ravishda past darajada ushlab turdilar. 1909-yil