OTTO LIMAN FON SANDERS VA USMONLI ARMIYASINING MODERNIZATSIYASI

Аннотация

Ushbu maqolada Germaniyaning harbiy rahbari Otto Liman fon Sandersning Usmonli imperiyasidagi faoliyati, xususan, Birinchi Jahon Urushi davridagi roli va Gallipoli janglaridagi boshqaruvi tahlil qilinadi. Maqolada Liman fon Sandersning Turkiyada harbiy-siyosiy vazifalari, uning ichki qarama-qarshiliklarga qarshi kurashi hamda Usmonli armiyasining islohoti yo‘lidagi sa’y-harakatlari o‘rganilgan. Shuningdek, uning Usmonli imperiyasining harbiy strategiyasiga ta’siri va nemis harbiy ta’sirining ahamiyati ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so’zlar: Otto Liman fon Sanders, Usmonli imperiyasi, Birinchi Jahon Urushi, Gallipoli jangi, harbiy boshqaruv, harbiy islohotlar, nemis harbiy ta’siri, Turkiyada harbiy missiya, ichki qarama-qarshiliklar, harbiy strategiya. Liman fon Sanders Germaniya imperiyasi armiyasida yuqori lavozimlarda xizmat qilgan harbiy rahbarlardan biridir. U Birinchi Jahon Urushi vaqtida, ayniqsa, Turkiya (Usmonli imperiyasi) hududida faoliyat ko‘rsatgan. 1913-yildan 1918-yilgacha u Usmonli imperiyasining harbiy maslahatchisi va Mudofaa boshqarmasi boshlig‘i bo‘lgan. Liman fon Sanders Usmonli armiyasining qayta tashkil topishi va jangovar samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynagan. Ayniqsa, 1915-yilda Gallipoli janglarida (Dardanellarning mudofaasida) Usmonli qo‘shinlariga yordam berib, Antanta kuchlariga qarshi muvaffaqiyat qozonishida katta hissa qo‘shgan. 1913-yilda Otto Liman fon Sanders Usmonli imperiyasining harbiy maslahatchisi sifatida Konstantinopolga (hozirgi Istanbul) yuborildi. Bu vaqt Usmonli imperiyasi ichki va tashqi siyosiy inqirozlar, harbiy zaifliklar va xalqaro bosim ostida edi. Liman fon Sanders bu vaziyatda Usmonli armiyasini modernizatsiya qilish, mudofaa tizimini takomillashtirish va Germaniya bilan harbiy aloqalarni mustahkamlash uchun mas’ul bo‘ldi. Uning kelishi Usmonli harbiy missiyasi ustidan nazoratni o‘z qo‘liga olishi bilan kechdi. Ammo uning faoliyati doimo oddiy emas, bir qancha murakkabliklar va qarama-qarshiliklarga duch keldi. U, o‘zining tajribasi va ilmiy yondashuvi bilan Usmonli harbiy tizimining boshqaruv uslubiga o‘zgarishlar kiritishga harakat qildi. Liman fon Sanders Usmonli imperiyasidagi harbiy missiyaning boshlig‘i sifatida o‘zining barcha harbiy vakolatlarini amalga oshirishni istadi. U Konstantinopolda joylashgan harbiy komissiyaning rahbari bo‘lib, Usmonli armiyasining yuqori boshqaruviga mas’ul edi. Ammo uning bu harakati mahalliy siyosiy va harbiy doiralarda katta noroziliklarni keltirib chiqardi. Turkiyada o‘sha davrda mavjud bo‘lgan ichki kuchlar va millatchi harakatlar Liman fon Sandersning chet el vakili sifatida harbiy boshqaruvga aralashishidan xavotirda edilar. Shuningdek, u Usmonli imperiyasining harbiy resurslarini samarali taqsimlash, yangi harbiy texnologiyalar va usullarni joriy qilishga harakat qildi. Ammo bu jarayon oson kechmadi, chunki turk ofitserlari orasida ruhiy tushkunlik va tartibsizlik mavjud edi. Liman fon Sanders harbiy komissiya doirasida bir qator islohotlar amalga oshirdi, shu jumladan harbiy xizmatdagi yosh cheklovlar va xizmat tartibini yangilash. 1915-yilda 465 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Birinchi jahon urushi davomida Gallipol yarim orolida bo‘lib o‘tgan janglarda Liman fon Sandersning strategik mahorati aniq ko‘rsatildi. Antanta davlatlari kuchlari Gallipol hududiga bosqin uyushtirgan paytda, u Usmonli armiyasini boshqarib, kuchlarni samarali joylashtirish va mudofaa chizig‘ini mustahkamlashga muvaffaq bo‘ldi. Liman fon Sandersning o‘z vaqtida qabul qilgan qarorlari va harbiy boshqaruvi Antanta kuchlarining muvaffaqiyatsizligini ta’minladi. U o‘zining tajribasidan foydalanib, mudofaa chizig‘ini qayta tashkil qildi, harbiy taktikalarga yangicha yondashdi va kuchlarni tezkor tarzda harakatga keltirdi. Bu janglar Usmonli imperiyasining urushdagi eng muhim mudofaa yutug‘i sifatida tarixga kirgan. Liman fon Sandersning faoliyati davomida Turkiyada ichki siyosiy vaziyat ham murakkablashdi. Harbiy missiyaga qarshi turk millatchilari va siyosiy kuchlari o‘z noroziliklarini bildirganlar. Ayrim hollarda uning faoliyati siyosiy intrigalarga va milliy manfaatlarga zid bo‘lib ko‘rindi. Shuningdek, turk harbiy doiralari orasida ruhiy tushkunlik, tartibsizlik va xizmatga nisbatan noroziliklar mavjud edi. Bu holat Liman fon Sandersning boshqaruvini murakkablashtirdi, chunki u o‘zining Germaniyadagi tajribasini Turkiyada to‘liq amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘lmadi. Ammo unga qaramay, u harbiy missiyani saqlab qoldi va o‘zining taktik va strategik g‘oyalarini amalga oshirishga harakat qildi. Xulosa Otto Liman fon Sandersning Turkiyadagi harbiy faoliyati Birinchi jahon urushining muhim voqealaridan biri bo‘lib, Usmonli imperiyasining urushdagi muvaffaqiyati va harbiy tashkilotining modernizatsiyasi uchun katta ahamiyatga ega edi. U o‘zining bilim va tajribasi bilan Usmonli armiyasining qayta tashkil etilishiga, mudofaa tizimining kuchayishiga va jangovar muvaffaqiyatlarga hissa qo‘shdi. Biroq uning faol