BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARI NUTQINI INTEGRATIV YONDASHUV ASOSIDA O’STIRISH USULLARI

Аннотация

This article describes in detail the general features of the methods of an integrative approach to the development of speech in primary school students. didactic games, oratory, riddles that develop speech. Keywords: competence, integration, integrative approach, logical games. Kirish. .Har bir farzand insonlarga xos bo’lgan tug’ma xususiyatlar bilan dunyoga keladi.Shuningdek, o’ziga xos o’quv, qobiliyat va imkoniyatlarga ham ega bo’ladi.Odam bolasi tug’ilgandan so’ng, unda shaxs bo’lib shakllanish,yetuk inson bo’lib voyaga yetish imkoniyati mavjud bo’ladi.Kishi mana shu imkoniyatlardan to’g’ri va to’liq foydalana olsagina mehnati unumli bo’ladi. Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlar ta’lim tizimida bola shaxsiga qaratilgan ta’lim texnologiyalari, boshlang’ich sinf o‘quvchilari ona tili va o‘qish savodxonligini oshirish muammosi, ularning individual xususiyatlarini ro‘yobga chiqarish, qiziqishlari hamda ehtiyojlariga tayanish tendentsiyalari ustunlik qiladi. ”Maktablarni chinakkam ma’naviyat va ma’rifat , madaniyat o’chog’iga aylantirish uchun ta’lim- tarbiyaning integrativ usullarini qo’llash” [1;53] gi so’zlari, belgilab bergan vazifalarini amalga oshirishda ushbu integrativ usullarni, ularning avzalliklarini o’rganish lozim bo’ladi. 120 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6 So‘zni qadrlash, yaxshi so‘zlay olish, so‘zlaganda o‘ylab, tushunib gapirish, chin so‘zlash, tilni tiyish, suhbat sirlarini saqlash, ezma va vaysaqi bo‘lmaslik kabilarga amal qilish nutq odobining asosiy talablari hisoblangan. Nutqiy muomaladagi bu odatlar xalqimizning o‘ziga xos an’anasi sifatida yashab va takomillashib kelmoqda. Nutq madaniyatini egallash birinchi galda hozirgi o‘zbek tili va uning mavjud ifoda vositalarini puxta o‘zlashtirish, adabiy til me’yorlariga to‘liq amal qilish kabi lisoniy omillarga; ikkinchidan, so‘zlashganda muayyan axloq-odob me’yorlariga rioya etish, o‘z va o‘zgalar gapiga e’tiborli bo‘lish, o‘rinli so‘zlash, tinglash, suhbatlashish, munozara madaniyatini bilish kabi ijtimoiyruhiy omillarga bog‘liqdir. Nutqning bosh aloqaviy sifatlaridan biri uning to’g’ri bo’lishidir. Nutqning to’g’ri bo’lishi so’zlovchi va tinglovchi, yozuvchi va o’quvchining bir- birlarining fikrlarini tushunib olishlarini ta'minlaydi. Nutqning to’g’ri bo’lishi uning adabiy til mе'yorlariga muvofiq kеlishidir. Nutqning to’g’ri bo’lishi asosan ikki mе'yorga-urqu va grammatik mе'yorga qattiq amal qilishni taqozo qiladi. Bunda o’zbеk tili uchun urg’uning asosan, so’zning oxirgi bug’iniga tushishi, qo’shimchalar qo’shilishi bilan urg’uning so’z oxiriga tomon siljib borishi nazarda tutiladi. Ba'zan urg’u noto’g’ri tushsa, so’zning ma'nosi ham o’zgarib kеtadi. (qatlama-qatlama, olma- olma, yigitcha kabi). Urg’uni farqlamaslik so’z ma'nosining buzilishiga olib kеladi. Bu holat gapdagi ayrim olingan so’zga tushadigan urg’u (mantiqiy urg’u) misolida ham kuzatiladi.[3;61- bet] Integratsiyalashgan ta’lim esa maktablarda fan asoslaridan beriladigan bilimlar mazmuniga yangicha yondashuvni ko’zda tutadi va uning asosiy maqsadi o’quv materiallarini mantiqan tugal mazmundagi muammolar majmuasi sifatida o’rganish o’quvchilar ongida olamning ilmiy manzarasini shakllantirish, tabiat va unda insonning o’rni haqida ilmiy tushuncha va bilimlarni tarkib toptirishdan iborat. Metodlar va o‘rganilish darajasi. O‘quvchilarga qanday qilib integrativ usulda dars o`tishimiz, o`yinli texnologiyalardan qanday foydalanishimiz mumkinligi, axborot texnologiyalari vositalaridan samarali foydalangan holda darslarni tashkil etish, chet tilini o`rganish kabi dolzarb masalalar boshlang`ich ta`lim o`qituvchilari oldiga ulkan vazifalarni belgilab berdi. Boshlang‘ich sinf ona tili darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrini o`stirish, ularning qobiliyatlarini, qiziqishlarini ham, ijodiy fikrlashlarini ham to`g`ri yo`lga yo`naltirish kerak.Dastlab o‘qituvchi o‘quvchilar nutqini rivojlantirishda ikkita bir xil rangli, ammo turlicha uzunlikka ega bo‘lgan qalamlar olib, o‘quvchilarga ularni ta’riflab berishni taklif etadi. O‘qituvchi bolalarning javobini yo‘naltiruvchi savollar bilan ularning diqqatini aynan qalamlarning tavsifiga qaratadi, ya’ni ularning biri uzunroq, ikkinchisi qisqaroq ekanligini, qalamlarni bir-biriga taqqoslash yo‘li bilan isbotlashga erishadi. O‘qituvchi bunday mashqlarni yana boshqa predmetlarda, modellar, rasmlarda davom ettirib, o‘quvchilarda har bir predmet uchun zaruriy bo‘lgan sifat – rang bo‘lishini, ularni bir- 121 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6 biriga taqqoslash yo‘li bilan va chamalash yo‘li bilan aniqlash mumkinligini tushuntiradi. Boshlang`ich sinflarda ona tili bilan uzviy bog`liqlikda turli yangi so’zlarni ham o`rganish nazarda tutilgan.Ta’lim o’q