O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA INSON HUQUQLARI BO‘YICHA MILLIY INSTITUTLARNING SAMARADORLIGI: MUAMMO VA TAKLIFLAR

Аннотация

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlarini himoya qilish va ta’minlash sohasida faoliyat yuritayotgan milliy institutlar — xususan, Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman), Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, Bolalar ombudsmani kabi tashkilotlarning huquqiy maqomi, asosiy vazifalari va amaliy faoliyati tahlil qilinadi. Shuningdek, ularning xalqaro standartlarga muvofiqligi, fuqarolarning huquqlarini real himoya qilishdagi o‘rni va samaradorlik darajasi atroflicha ko‘rib chiqiladi. Maqolada mavjud tizimli muammolar – normativ-huquqiy bazaning to‘liqligi, mustaqillik darajasi, byurokratik to‘siqlar, hamkorlik mexanizmlarining zaifligi kabi masalalar yoritilib, ularni bartaraf etish yuzasidan taklif va tavsiyalar berilgan. Tadqiqotning maqsadi – inson huquqlarini himoya qiluvchi milliy institutlar faoliyatining samaradorligini oshirish bo‘yicha huquqiy va institutsional takliflarni ilgari surishdan iborat. Kalit so‘zlar: O‘zbekiston, inson huquqlari, Ombudsman, Milliy markaz, bolalar huquqlari, milliy institutlar, huquqiy himoya, samaradorlik, xalqaro standartlar, institutsional islohotlar, takliflar, fuqarolik jamiyati, monitoring, huquqiy mexanizm. Inson huquqlari har qanday demokratik jamiyatning asosiy negizidir. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikning ilk yillaridan boshlab inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, ularni huquqiy jihatdan himoya qilish borasida izchil islohotlar yo‘lini tanladi. Konstitutsiyada belgilangan asosiy tamoyillar, jumladan, inson va fuqarolarning sha’ni, huquqlari, erkinliklari oliy qadriyat sifatida e’tirof etilgan. Shu maqsadda mamlakatda inson huquqlarini himoya qiluvchi maxsus milliy institutlar — Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman), Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, Bolalar Ombudsmani, Milliy Preventiv Mexanizm, hamda boshqa nodavlat tashkilotlar tashkil etildi va faoliyat yuritmoqda. 95 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6 Mazkur maqolada ushbu institutlarning faoliyati, ularning xalqaro huquqiy mezonlarga muvofiqligi, samaradorlik darajasi, mavjud tizimli muammolar va ularni bartaraf etish yuzasidan huquqiy va tashkiliy takliflar tahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi — inson huquqlarini real hayotda samarali himoya qilish uchun milliy institutlar faoliyatining amaliy jihatlarini chuqur o‘rganish va takomillashtirish yo‘llarini ilgari surishdan iborat. Asosiy qism 1. Milliy institutlarning huquqiy asoslari va vazifalari O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qator qonun hujjatlarida inson huquqlarining ustuvorligi belgilab qo‘yilgan. Shu asosda quyidagi asosiy milliy institutlar faoliyat yuritadi: Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman): 1995 yilda tashkil etilgan. Ombudsman fuqarolarning davlat organlari va mansabdor shaxslari tomonidan buzilgan huquqlarini tiklash, ularning arizalari bo‘yicha nazorat o‘rnatish, parlamentga hisobot berish vakolatiga ega. So‘nggi yillarda Ombudsman faoliyati sezilarli darajada faollashdi, mahkumlar va tergov ostidagi shaxslar huquqlarini himoya qilishga e’tibor kuchaydi. Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi: 1997 yilda tashkil etilgan. Bu markaz asosiy ravishda ilmiy- tadqiqot, monitoring, xalqaro hamkorlik, ta’lim va axborot tarqatish kabi yo‘nalishlarda faoliyat olib boradi. Bolalar Ombudsmani: 2020 yilda tashkil etilgan bo‘lib, voyaga yetmaganlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishga ixtisoslashgan. U maktablar, maktab-internatlar, yetimxonalar va boshqa muassasalardagi bolalar shikoyatlarini qabul qilib, ularga javob berishga mas’ul. Milliy Preventiv Mexanizm (MPM): Qiynoqlarning oldini olish bo‘yicha tashkil etilgan monitoring mexanizmi bo‘lib, yopiq muassasalarda inson huquqlariga rioya qilinishini tekshiradi. 2. Samaradorlik tahlili: yutuqlar va mavjud muammolar So‘nggi yillarda bu institutlar faoliyatida ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. Jumladan: Ombudsman va Bolalar ombudsmani joylarda qabul o‘tkazish amaliyotini yo‘lga qo‘ydi. Qiynoq holatlari bo‘yicha monitoring kuchaydi. 96 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6 Milliy markaz tomonidan inson huquqlari bo‘yicha yillik hisobotlar, metodik qo‘llanmalar va xalqaro konvensiyalarga sharhlar e’lon qilinmoqda. Biroq bu institutlarning faoliyatida qator muammolar ham mavjud: Mustaqillik darajasi cheklangan: Ombudsman va Milliy markaz ijro hokimiyati tizimiga qisman bog‘langan bo‘lib, bu ularning qarorlar chiqarishda erkinligiga putur yetkazishi mumkin. Moliyaviy va tashkiliy resurslar yetarli emas: Moliya va kadrlar yetishmovchiligi ularning faoliyatini kengaytirish imkonini cheklaydi. Jamoatchilik bilan aloqalar sus