ТАБИАТ ВА ЖАМИЯТ ТИЗИДАГИ ЭКОЛОГИК МУАММОЛАРНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ

Аннотация

Мақолада экологик муаммолар, маънавий ахлоқий омил, “табиат-жамият-инсон” муносабатлар, соҳлом тафаккур, экологик онг, экологик муносабатлар интеграцияси масалалари хусусида фикр юритилади. Калит сўзлар: экологик муаммолар, маънавий ахлоқий омил, “табиат- жамият-инсон” муносабатлар, соҳлом тафаккур, экологик онг, экологик муносабатлар интеграцияси. КИРИШ Инсоният тарихининг ҳозирги босқичи глобал муаммолар кескинлашиб, цвилизация тақдирини белгилайдиган имкониятлар реаллашуви билан характерланади. Шу муносабат билан дунё олимлари башарият олдида бир- бирига тубдан қарама қарши бўлган икки дилемма кўндаланг турганлигини башорат қилмоқдалар. Биринчиси – оптимистик характерда бўлиб, инсон ўз ижтимоий-маънавий моҳиятини, замоннинг ривожланиш қонуниятларига мос, янги мезонлар тизими: тарихий шаклланган маънавий-ахлоқий қадриятларига ворислик, техник-технологик имконияти, интеллектуал ақлий салоҳияти, ахборот коммуникацияси ва мавжуд илмий базасидан оқилона фойдаланиш самарадорлигини ошириб, фаолиятини холис баҳолайди ва келажак авлодларимизга қулай ижтимоий-табиий яшаш муҳитини қолдиради. Иккинчиси – пессимистик руҳда бўлиб, инсоният амалий турмуш тарзига, унинг ижтимоий-маънавий моҳиятига ёт бўлган ғайриахлоқий иллатларнинг кириб келиши оқибатида, онгида инсонга, жамиятга, табиатга нисбатан агрессивлик руҳий кайфияти кучаяди, салбий стереотипларнинг сақланиб қолиши бундан кейин ҳам давом этади, маънавий-ахлоқий инқирозлар кескинлашиб, инсониятни муқаррар экологик ҳалокатга олиб келади. Ҳозирги куннинг тажрибалари ва воқелиги, унинг белгиларини яққол намоён қилмоқда, деб ўз қарашлари ҳақиқатлигини асослашга уринмоқдалар. 416 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 5 МЕТОДЛАР Тадқиқотни амалга оширишда фалсафанинг ижтимоий ҳодисаларни тадқиқ қилишдаги: анализ ва синтез, тарихийлик ва мантиқийлик, умумлаштириш, конкретлаштириш каби усулларидан фойдаланилди. НАТИЖАЛАР Жамиятни экологик барқарор ривожлантиришнинг маънавий-ахлоқий омилларини, объектив ва субъектив шарт-шароитларини илмий таҳлил қилиш - инсоният цвилизацияси истиқболларини белгилаб беради. Чунки, ҳозирги кунда экологик муаммолар глобаллашуви шароитида инсоният ўз ҳаёти ва келажак авлодларини сақлаб қолишнинг экологик маънавий-ахлоқий асосларини ривожлантиришдан бошқа муқобил йўл йўқлигини англаб етмоқда. Шунинг учун, тадқиқ қилинаётган мавзунинг долзарблиги қуйидагича изоҳланади: Биринчидан, ҳар қандай давлатнинг глобал муаммолар ечимини топишдаги иштироки, уларнинг шу муаммоларни бартараф қилишга йўналтирилган миллий маънавий-ахлоқий омилларнинг назарий-методологик асосларини, конструктив-рационал усул ва воситаларни ишлаб чиқиши ҳамда ҳаётга татбиқ қилишида намоён бўлади. Шу жумладан, Ўзбекистонда вужудга келган кескин экологик вазиятни асрлар давомида шаклланган миллий-ахлоқий меросни тиклаш асосида бартараф этиш имкониятини ўрганиш ижтимоий- сиёсий, гуманитар фанларнинг фундаментал назарий ва амалий муаммосидир. Иккинчидан, мамлакатимизда маънавий-маданий меросни ижодий ривожлантириш давлат сиёсатининг устувор вазифаси сифатида эътироф қилиниб, унинг назарий-методологик асосларини мустаҳкамлашни тақозо қилмоқда. Айниқса, оламшумул миқёсда экологик муаммоларнинг кескинлашиб кетиши, унинг оқибатларини бартараф қилиш учун комплекс–системали ёндошувда маънавий–ахлоқий омилларнинг ролини тадқиқ қилиш муҳим назарий, методологик ва амалий аҳамиятга эга. Учинчидан, жаҳонда ижтимоий, иқтисодий, сиёсий, маданий мафкуравий, экологик муносабатлар интеграцияси ва глобалашув жараёнларининг кучайиб кетиши, уларни бошқаришнинг цвилизациялашган маънавий–ахлоқий асосларини тақозо қилмоқда. Жумладан, миллий, ҳудудий ва глобал миқёсларда ижтимоий–экологик муносабатларни бошқаришда анъанавий ва замонавий, миллий ва умуминсоний ахлоқий қадриятларни уйғунлаштиришнинг роли 417 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 5 таборо кучаймоқда. Бу вазифани самарали бажариш эса, унинг назарий- концептуал асосларига эҳтиёжни кучайтирмоқда. Тўртинчидан, инсоният тарихида глобал экологик муаммолар вужудга келишида моддий ва маънавий эҳтиёжлари ўртасидаги зиддиятлар кескинлашувидан ташқари, жамиятнинг маънавий–ахлоқий қашшоқлиги, этикологик инқирозлари ҳам катта роль ўйнаган. Шунинг учун, табиат ва жамиятдаги экологик муносабатларни маънавий–ахлоқий нормалар, тамойиллар, мезонлар асосида бошқаришнинг мустаҳкам илмий асосларини яратиш муҳим вазифага айланмоқда. Бешинчидан, узоқ давом этган мустамлакачиликнинг табиатга нисбатан волюнтарисик, тоталитар сиёсати натижасида мамлактимизда кескин экологик вазият вужудга келди. Унинг жиддий асоратларини ижтимоий, иқтисодий, сиёсий ва маънавий-маданий асосларини яратишни, хусусан экологик миллий маданиятимиз тарихини, ахлоқ нормаларини, тамойилларини тиклаш ва риво