O`TKIR HOSHIMOVNING “DUNYONING ISHLARI” QISSASIDA QO‘LLANILGAN TOPONIMLARNING PRAGMATIK TADQIQI

Аннотация

В статье рассматривается изучение топонимов в области наук, научные исследования, проводимые учеными, а также изучение этой области с точки зрения лингвистики. Приводятся и прагматически анализируются примеры использования топонимов в прозаических произведениях, в том числе в повести «Труды мира» Уткира Хошимова. Рассматривается литературное творчество писателя, его неповторимый стиль и мастерство использования образных средств. Ключевые слова: топонимия, топонимы, ономастика, историко-этимологический источник, история, география, лингвистика, словарь, рассказ, прагматика, концепт, речевой акт, перлокутивный акт, духовные ценности, художественный стиль, нравственная ценность, литературный анализ. Annotation: The article discusses the study of toponyms in the field of sciences, scientific research conducted by scientists, and the study of this area from the point of view of linguistics. Examples of the use of place names in prose works, including in the story "The Works of the World" by Otkir Hoshimov, are given and analyzed pragmatically. The writer's literary work, his unique style and skill in using figurative means are discussed. Keywords: toponymy, toponyms, onomastics, historical etymological source, history, geography, linguistics, dictionary, story, pragmatics, concept, speech act, perlocutionary act, spiritual values, artistic style, moral value, literary analysis. Toponimika (yunoncha topos — joy va onyma — ism, nom) —onomastikat joy nomlari (geografik atoqli nomlar)ni, ularning paydo bo`lishi yoki yaratilish qonuniyatlarini, rivojlanish va o`zgarishini, tarixiy etimologik manbalari va grammatik xususiyatlarini, ularning tuzilishini, tarqalish hududlari hamda atalish sabablarini oʻrganuvchi bo‘lim. Toponimika masalalari tarix, geografiya, tilshunoslikka oid asarlarda qadim zamonlardan boshlab uchraydi. Har qanday fan amaliyot talablari ta’sirida paydo bo‘ladi va rivojlanadi. Toponimika birinchi galda geografiyaning amaliy ehtiyojlari asosida vujudga keldi. Dastlabki sayyohlar o`zlari kashf etgan www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 yerlarga nom berdilar, uzoq o`lkalar va shaharlarning nomlarini hammaga ma’lum qildi. Professor H.Hasanov «O`rta Osiyolik geograf va sayyohlar» asarida (Toshkent, 1964) shu mintaqada tug‘ilib-o‘sib ijod qilgan 28 allomaning geografiyaga, toponimikaga qo‘shgan hissasi, sayohatlari haqida keng ma’lumotlar bergan. O‘rta Osiyo geografiya fanining rivojiga salmoqli hissa qo‘shgan matematik va geograf Muhammad Xorazmiy, astronom va geograf Abu Zayd Balxiy (850-934), O‘rta Osiyo geografiya fanida maktab yaratgan alloma Abu Rayxon Beruniy, geograf-filolog Mahmud Qoshg‘ariy, astronom va matematik Mirzo Ulug‘bek (1394-1449), geografik terminologiya, toponimikaga qimmatli hissa qo‘shgan mashhur sayyoh va lug‘atchi Shayx Sulaymon Saxoniy (1821-1880) kabi allomalar shular jumlasidandir. Boshqa o‘lkalarda ham dunyo kezgan, yangi-yangi yerlarni kashf qilgan, kishilarning geografik tasavvurlarini va toponimik ma’lumotlarini kengaytirgan sayyohlar, geograflar ko‘p bo‘lgan. Toponimikaga katta hissa qo‘shgan nemis olimi A.Gumboldni, rus geograflari V.P.Semyonov- Tyanshanskiylarni aytib o‘tish mumkin. XIX asr oxiriaridan e’tiboran dunyoda amaliy grammatika, xususan kartografiya ehtiyojlari munosabati bilan toponimikaga qiziqish kuchaydi. Joy nomlarini tizimli ravishda tasniflagan birinchi tadqiqotchi, toponimkani o‘rganish bo‘yicha yetakchi olimlardan biri Jorj R.Styuartni qayd etishimiz mumkin. Uning 1954-yilda “Ismlar” jurnalida “Joy nomlarining tasnifi” nomli maqolasi chop etilgan. Dunyoda eng yirik toponimistlardan biri atoqli geograf E.M.Mirzayevdir (1908-1998). Olim yarim asrdan ortiq vaqt davomida geografik nomlarning, jumladan O‘zbekiston toponimlarining kelib chiqishi, transkripsiyasi, xususan mahalliy geografik atamalar haqida ko‘plab qimmatli asarlar, maqolalar, monografiyalar, lug`atlar yaratdi. E.M.Mirzayev ko‘p yillik ilmiy faoliyatida toponimikaning nazariy masalalari bilan birqatorda geografik atamalarga alohidaahamiyat berdi. Muayyan birhududdagi joy nomlari majmuyi toponimiya, alohida olingan joy nomi toponim deb ataladi. Toponimlar ham til leksikasining bir qismi sifatida mustaqil so‘zlar singari til qonuniyatlariga va o‘zining paydo bo‘lishi, ba’zi ichki xususiyatlari jihatidan jamiyatning kundalik moddiy va ma’naviy holati, ijtimoiy-iqtisodiy turmushi, orzu va intilishlariga aloqador bo‘lib, boshqa guruh so‘zlaridan farq qiladi. Shu bilan birga, toponimlarda milliy tilimizga xos boʻlgan qadimiy fonetik, leksik va morfologik elementlar koʻproq saqlangan boʻladi. Joyning tabiiy geografik sharoiti (relyef), aholining etnik tarkibi, kishilarning kasbi va mashgʻuloti, qazilma boyliklar, tarixiy shaxslar va voqealar toponimlar vujudga kelishining asosiy manbalari hisoblanadi. O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasi o‘zbek adabiyotida m