NAVOIY VILOYATIDA BOLALAR KARIYESINING DOLZARBLIGI: STOMATOLOGIK SALOMATLIK HOLATI VA YECHIMLAR

Аннотация

This article analyzes the prevalence of dental caries among children in the Navoi region. Based on statistical data and practical observations, the study examines the spread of the disease, its main causes, and age-related differences. The findings highlight the need for increased attention to children's dental health, early prevention, and the promotion of a healthy lifestyle in theregion. Keywords:caries, children, Navoi region, dental health, prevention, oral hygiene. Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda bolalarda kariyes kasalligiga olib keluvchi asosiy xavf omillari keng ko‘lamda tahlil etilgan. Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, bu omillar orasida emal va dentinning rivojlanishidagi embriogenetik buzilishlar (odontogenezning tugallanmasligi), erta yoshda sun’iy oziqlantirish, noqulay ekologik sharoitlar, tish chiqish vaqtlarining kechikishi yoki nomutanosibligi, genetik moyillik, erta bolalikda o‘tkazilgan infeksion kasalliklar, og‘iz bo‘shlig‘i gigiyenasiga yetarlicha amal qilinmasligi, ftor elementining yetarli darajada www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 o‘zlashtirilmasligi va uglevodlarga boy oziq-ovqat mahsulotlarining ortiqcha iste’moli muhim rol o‘ynaydi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan olib borilgan epidemiologik tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, maktab yoshidagi bolalar orasida tish kariyesi va uning asoratlari 70-75% gacha holatlarda uchraydi. Bu esa hozirgi kunga qadar amaliyotda qo‘llanilayotgan davolovchi va profilaktik yondashuvlarning yetarlicha samarali emasligini anglatadi. Ushbu holat bolalar og‘iz bo‘shlig‘i sog‘lig‘i muammosining nafaqat tibbiy, balki ijtimoiy ahamiyatga ega ekanligini yanabir bortasdiqlaydi. Shuningdek, mavjud global statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 3–3.5 yoshli bolalarda uchraydigan sut tishlari kariyesi tishlarning qattiq to‘qimalarini zararlovchi patologik holatlar toifasiga kiradi va stomatologik jihatdan alohidae’tibortalab etadi. Zamonaviy stomatologiya fani va amaliyoti so‘nggi yillarda sezilarli darajada rivojlanib borayotganiga qaramay, tish kasalliklari va ularning asoratlari hanuzgacha global sog‘liqni saqlash tizimidaeng dolzarb muammolardan biribo‘libqolmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, dunyoning iqtisodiy jihatdan rivojlangan, o‘rta daromadli hamda kam rivojlangan mamlakatlarida bolalar o‘rtasida tish kasalliklarining tarqalish darajasi 1 foizdan 98 foizgacha bo‘lishi mumkin. Bu esa stomatologik muammolarning faqat tibbiy emas, balki ijtimoiy va iqtisodiyomillarbilan ham bevosita bog‘liqekanligini ko‘rsatadi. Turli mintaqalarda olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, uch yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida kariyes kasalligining tarqalganlik darajasi sezilarli farq qiladi — 1% dan 30% gacha. Eng yuqori ko‘rsatkichlar ayniqsa Yevropa davlatlarida qayd etilgan bo‘lib, bu mintaqada bolalarda kariyesning o‘rtacha tarqalish darajasi 32% ni tashkil etadi. Masalan, Shveysariyada uch yoshgacha bo‘lgan bolalarning 24,5 foizida kariyes aniqlangan bo‘lsa, Polshada bu ko‘rsatkich 55% danoshadi. AQShdaesa tarqalish 9%dan 75%gacha bo‘lgan keng diapazonda qayd etilgan. Yaqin Sharq mamlakatlarida esamazkurko‘rsatkich 22–61%oralig‘idao‘zgaradi. Ushbu statistik farqlar mamlakatlardagi sog‘liqni saqlash tizimlari sifati, gigiyena madaniyati, iqtisodiyomillarvastomatologik profilaktikachoralarining samaradorligi bilan izohlanadi. Yuqorida bayon etilgan ma’lumotlardan kelib chiqadiki, 6 yoshgacha bo‘lgan bolalarda tish kariyesining rivojlanishi birlamchi emas, balki ko‘p sonli etiologik omillarning kompleks ta’siri bilan bog‘liq. Shu sababli, kariyesning sabablari nafaqat individual darajada, balki aholi miqyosida ham chuqur tahlil etilishi zarur. Xususan, ichimlik suvlarida ftor miqdorining yetarli emasligi bolalar ratsioniga ftorga boy mahsulotlarni qo‘shishni talab etadi. Ushbu omillarni inobatga olgan holda, har bir mintaqaviy epidemiologik holatga mos, ilmiy asoslangan davolash va profilaktika strategiyalarini ishlab chiqish hamda amaliyotga tatbiq etish dolzarb ahamiyat kasbetadi. Og‘iz bo‘shlig‘i gigienasining yetarli darajada ta’minlanmasligi og‘iz bo‘shlig‘ida surunkali yallig‘lanish jarayonlarining boshlanishiga zamin yaratadi. Ayniqsa, yosh bolalarda bu yallig‘lanish holatlari turli psixonevrologik buzilishlar – bezovtalik, asabiylashuvchanlik, uyqusizlik va shunga o‘xshash holatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Profilaktik stomatologik choralarning uzoq muddat davomida amalga oshirilmasligi esa og‘iz bo‘shlig‘ida surunkali infeksiya manbalarining shakllanishiga olib keladi. Bunday holatlar esa ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan sezilarli salbiyoqibatlarga sabab bo‘ladi. Stomatologik amaliyotda tez-tez uchraydigan muammolardan yana biri bu tishlar o‘zaro kontaktining buzilishi, ya’ni nomaqbul okklyuziyadir. Odatda, bu holat tishlarning erta www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JUR