NEMIS TILIDA SON BILAN YASALGAN FRAZEOLOGIZMLARNING SINTAGMATIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

This article discusses the phraseology section of linguistics and its place in linguistics, as well as the forms of phraseology formed with numbers. In addition, this article also discusses the analysis of several phraseology formed with numbers in the German language Keywords: phraseology, syntagmatic features, phraseology, phraseological unit, semantic analysis, stylistic coloring Аннотация: В статье рассматривается раздел языкознания фразеология и его место в языкознании, а также формы фразеологизмов, образованных с помощью чисел. Кроме того, в статье также рассматривается анализ нескольких фразеологизмов, образованных с помощью чисел в немецком языке Ключевые слова: фразеология, синтагматические признаки, фразеологизм, фразеологическая единица, семантический анализ, стилистическая окраска Frazeologizmlar - ma'nosi ona tili bo'lmaganlar uchun to'liq tushunarsiz bo'lgan iboralardir. Frazeologizmlar bizning kundalik hayotimizning bir qismidir. Tilning eng muhim bo‗g‗inlaridan biri bo‗lgan frazeologik birliklar nutqning obrazliligini, boyligini ta‘minlovchi vosita hisoblanadi. Shuningdek frazeologizmlar tilning semantik boyliklarini, xalq dunyoqarashi, tafakkuri, mentalitetini aks ettiradi. Frazeologizmlar juda mashhur til vositasidir. Ularning yordami bilan siz his-tuyg'ularni va istehzoni yaxshi ifodalashingiz mumkin. Insoniylik madaniyati frazeologizmlarda namoyon bo‗ladi. Odamlarni muloqotni rang-barang va qiziqarli qilishga undash. Ular muloqotni qiziqarli qilish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan ifoda vositalaridan biridir. [1] Ularning tarkibida sonlarning qo‗llanishi esa tilshunoslikda alohida ahamiyatga ega. Ayniqsa, nemis tilida sonlar ishtirokida hosil bo‗lgan frazeologik birliklar katta guruhni tashkil etadi. Quyida ana shunday frazeologik birliklarning sintagmatik xususiyatlari, ya‘ni ularning gap ichidagi joylashuvi, leksik-semantik bog‗lanishi va uslubiy vazifasi tahlilini ko´rib chiqamiz. Frazeologizm atamasi ―sintaktik birlikni ifodalovchi barcha turg‗un so‗z turkumlari uchun umumiy atama‖ deb ta‘riflanadi. [2] Frazeologizmlarning qanday keng guruh ekanligi alohida frazeologizmlarning bir-biridan qanchalik farq qilishida ham namoyon bo‗ladi. Frazeologizmlar har xil uzunlikda bo'lishi mumkin (faqat ikki so'zdan iborat so'z birikmasi ham, ancha uzun jumla ham frazeologizmlarga tasniflanishi mumkin). [3] 179 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 Harald Burger fikricha, frazeologizmlarga xos xususiyatlardan biri, eng avvalo, ko‗p qismlilik (yoki polileksiklik) – frazeologizm kamida ikkita a‘zodan iborat bo‗lishi kerak, ular birgalikda ma‘lum bir birlikni tashkil qiladi, bunda frazeologik so'z birikmalarining yuqori chegarasi yaqin vaqtgacha ifodalangan gap edi. Shuningdek, bugungi nuqtai nazardan, rahmat xabarlari kabi formulali matnlar ham ko'rib chiqiladi va tekshiriladi. [4] Frazeologizmlarning semantik strukturasi xilma-xil va murakkabligi bilan boshqa til birliklaridan farqlanadi. Zotan frazeologizmlarning tarkibida ikki yoki undan ortiq so‗z ishtirok etishiga qaramay, ular yaxlit umumiy maʼnoga birlashadi. Frazeologizmlar ko‗p hollarda so‗zlarga muqobil bo‗lishi bilan birga, frazeologik maʼno bilan leksik maʼno teng bo‗lavermaydi. Bu o‗rinda prof. А.Hojievning fikriga to‗liq qo‗shilish lozim: ―frazeologizmlar o‗z sinonimlari bo‗lmish so‗zlarga nisbatan, birinchidan, maʼnoni kuchli daraja bilan ifodalasa, ikkinchidan, ular obrazlilik ottenkasiga ega‖. [5] Demak, frazeologizmlarning semantik strukturasi frazeologik maʼno, yaʼni nominativ maʼno va qo‗shimcha ottenkalardan iborat bo‗ladi. Lekin ular alohida ham maʼlum nominativ maʼno ifodalashi mumkin. Frazeologizmlar ham xuddi so‗z kabi stilistik bo‗yoqdorlikka turli xil munosabatlarda mavjud bo‗ladi. So‗zning stilistik xarakteristikasi kabi frazeologizmlarda va funktsional-stilistik bo‗yoqdorlik, emotsional- ekspressivlik va baho-munosabat bilan o‗zaro uyg‗un holda mavjud bo‗ladi. Demak, frazeologizmlarning uslubiy xususiyatlarini o‗rganish tilni o‗rganishning bir qismi hisoblanib, u tilning normasini belgilashga ko‗mak beradi. Uslubiy paradigmatika frazeologizmlar doirasida qay yo‗sinda amalga oshiriladi. Yuqorida qayd etganimizdek, uslubiy paradigmatika tilning hamma sathlarida yuz beradi va har bir sathda o‗ziga xos holatda amalga oshadi. Frazeologizmlar esa bunday tipli qatorni leksikaga nisbatan kam miqdorda tashkil qiladi. Masalan, fikr qila olmaslik - aqlini yo‗qotmoq, aqlini yemoq va boshqalar. Nemis tilshunosi V.Flaysher idiomatiklikni murakkab ifoda qismlarining maʼnolari va butun ifodaning maʼnosi o‗rtasidagi tartibsiz munosabat sifatida talqin qiladi. [6] H. Burgerga ko‗ra idiomatiklik nisbatan keng ko‗lamli tushuncha bo‗lib, uni ikki xil maʼnoda tushunish mumkin. Bir tomondan keng maʼnoda struktural anomaliya sifatida tushunilsa, boshqa tomondan esa aksariyat frazeologizmlarni leks