DEVIANT XULQ-ATVORNI O'RGANISHDAGI PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR

Аннотация

В данной статье кратко изложены научно-теоретические взгляды на девиантное поведение, широко изучаемые в рамках социальной психологии, психологические подходы к изучению девиантного поведения, а также определения, данные рядом зарубежных ученых социальной проблеме девиантного поведения объяснил. Ключевые слова: поведение, делинквент, патохарактерологическое, антисоциальное, адаптация, активность, депрессия, социальная проблема, психология развития. Annotation: In this state, a short scientific-theoretical explanation of deviant behavior, a broad understanding of social psychology, psychological approaches to the study of deviant behavior, and also the definition of the social problem of deviant behavior have been explained to a number of foreign students. Key words: behavior, delinquent, pathocharacterological, antisocial, adaptation, activity, depression, social problem, psychology development Biologik (antropologik)jihatdan shaxslarda deviant xulq-atvor sabablarining paydo bo`lishi uzoq tarixga ega, ammo bu yo'nalishdagi klassik ilmiy ishlar faqat XIX asrda paydo bo'lgan. Lombroso (1836-1909) birinchilardan bo'lib insonning jismoniy, antropologik pozitsiyasidan chetga chiqishini o'rganish boshlagan. U ozining “Jinoyatchi shaxs” asarida “tug`ma jinoyatchi”larning boshqalardan ajralib turadigan jihatlarini ko`p yillik izlanishlari va xulosalarida ochib berishga urunadi.Lombrosoning “tug`ma jinoyatchi”termini, ilmiy ishlari tez orada Oksfort talabalari orasida ,shuningdek,qamoqxonada jazo o`tovchilarda katta qiziqish uyg`otdi. C. Lombrozo g'oyalari E. Ferri va R. Garofalo tomonidan yanada kenggaytirildi, ular irsiy omillarning rolini tan olgan holda psixologik va ijtimoiy omillarga alohida e'tibor berdilar.KeyinchalikNemis psixiatri E. Krechmer va uning izdoshi V. Sheldon ham tana tuzilishining turi, shaxsning xarakteri,uning xulq-atvor reaksiyalari, jumladan, jinoiy reaksiyalar o'rtasidagi bog'liqlikni asoslab berdi. Shunday qilib, biologik yo'nalish doirasida, og'ish va jinoiy xatti-harakatlar deviantning tarixiy, madaniy va ijtimoiy o'zaro ta'siriga e'tibor bermasdan “biologik mahsulot” sifatida qabul qilinadi. 34 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 Bu yo'nalish bora-bora o'zini obro'sizlantiradi. Birinchidan, tadqiqot natijalari tadqiqotchilarda ko`pincha qarama-qarshi xulosalar bilan yakunlanadi(C. Lombroso va C. Goring, P. Jacobs va T. Poledj);ikkinchidan, bir qator tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, gormonlarning sezgirligi va o`zgaruvchanligiga tashqi sharoitlar ta`sir ko`rsatadi; uchinchidan, deviant xulq- atvorga yuqorida qayd etilgan biologik faktlarning o'ziga xos ta'siri haqida hech qanday dalil yo'q. Xulq-atvordagi og`ishlarni o`rganishda psixologiya yo`nalishi biologik yo`nalish bilan chambarchas bog`liqdir.Bu ikki sohaning ushbu mavzuda bog`liqligi ikki yo`nalish ham shaxslarga individual sifatida qarashlaridir.Deviant xulq-atvorni o`rganishda psixologik yondashuvchilar orasida Avstriyalik mashxur psixoanaliz asoschisi Z.Freyd, shuningdek, E. Erikson, K. Lorenz, E. Fromm, A. Adler, K. Horney asarlaridagi faktlarni misol qilishimiz mumkin. Freydizm tarafdorlari tajovuzkor xatti-harakatlar va unga asoslangan jinoyatlarni inson xatti-harakatlarining namoyon bo'lishini tabiiy deb bilishadi. Umuman olganda, psixologik maktab uchun deviantologiyada insonning tug'ma xususiyatlari, uning bostirilgan jinsiy istaklari va ular bilan bog'liq psixologik holatlar hal qiluvchi omil hisoblanadi. Hozirgi vaqtda ko'pchilik psixologlar va sotsiologlar deviant xatti-harakatlarning barcha turlari uchun shaxs xususiyatlari va uning harakatlari,motivlari muhim ta'sir ko'rsatadi deb tan olishadi. Deviant xulq-atvor psixologiyasi umume‟tirof etilgan me‟yor va me‟yorlardan (axloqiy, diniy, yosh, etnik va boshqalar) chetga chiqadigan xulq-atvorning mohiyati, genezisi va faoliyatini o„rganuvchi psixologik ilmiy fandir. Bunday xatti-harakatlar shaxslarda psixika va shaxsiy xususiyatlarning noto'g'ri rivojlanishida yoki ma'lum bir ruhiy holatlarida (masalan,yaqinlarni yoqotish, muvaffaqiyatsizliklarga uchrash, depressiya, va boshqalar) yuzaga kelishi mumkin. Deviant xulq-atvor muammolari o`rganish murakkabligidan kelib chiqib turli xil psixologik sohalar mutaxassislari tomonidan ko`lab ilmiy qarashlar aytib o`tilgan. Masalan, klinik psixologiya, rivojlanish va tarbiya psixologiyasi, huquqiy va ijtimoiy psixologiya sohalari deviant xulq-atvor mammosini o`rgangan sohalardandir. Hozirgi vaqtda o'smirlik va yoshlarda deviant xatti-harakatlarning oldini olish, tuzatish va reabilitatsiya qilish nazariyalari va usullarini ishlab chiqishga katta e'tibor berilmoqda. Psixologik yondashuv doirasida shaxsning deviant xulq-atvorining turli tipologiyalari mavjud. Masalan, voqelik bilan o'zaro ta'sir qilish usullariga va jamiyatning muayyan normalarini buzishga qarab, V. D. Mendelevich devian