БАДИИЙ МАТН ТАРЖИМАСИ ВА УНИНГ МУАММОЛАРИ

Аннотация

This article analyzes the specific features of literary text translation and the main challenges encountered in the process. It emphasizes that literary translation is not a mere linguistic transfer but a complex task involving the preservation of the author’s style, imagery, cultural realities, and emotional content. The article discusses key issues such as cultural differences, untranslatable expressions, stylistic integrity, and the difficulty of conveying emotions. The author highlights the importance of professional knowledge and cultural sensitivity for translators. This article holds practical and theoretical value for translators, philologists, and literary scholars. Keywords: literary text, translation, cultural realities, author’s style, feeling and emotion image, stylistictranslation. Таржима –илмва санъат.Илм булганда хам,канчадан-канча мутафаккир- лару,илму-маърифат ахлининг хаёлини асрлар давомида банд этиб келаётган мураккаб илм.Санъатбулгандахпм,санъатлар шохи.Унгатенгкеладиган санъат йук. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 А.В. Фёдоровнинг таъкидлашича, таржима қилиш — бу бир тил воситалари билан аввал бошқатилвоситалари орқалиифодаэтилганмаънонитўғрива тўлиқифодалашдир[1] Бадиий таржима ахборот таржимасидан фарқли равишда, сўзма-сўз таржима қилишни эмас, асарнинг маъноси, руҳи, услуби ва туйғуларини янада бой ва тўлиқ тарзда қайта яратиш жараёнидир. Таржимон муаллифнинг индивидуал услубини, бадиий тузилишини ва асарнинг туйғу юкини тўлиқ ҳис қилиши ва қайта ижод этиши лозим.Қуйида бадиий матн таржимасининг асосийўзига хосхусусиятлари кўриб чиқамиз:  Муаллиф услубинисақлаш муаммоси: Шоир: ЭркинВоҳидов.[2] Шеър: «Она тилим» Масала: Фалсафий-лирик услубни бошқа тилга таржима қилишда юзага келадиган услубиймуаммолар Асл матн(ўзбекча): Онатилим—энг фозил,энглатофатли, Энг муҳаббатли,энгбеғашаматли. Умримнингбаҳори,шеъримнинг жони, Тилакларимтили,кўнглимтаржимони. Русча таржима (сўзма-сўзнамуна): Мойроднойязык —самый благородный, Самый утончённый,самыйлюбимый, Весна моей жизни,душа моего стиха, Языкмоих желаний,переводчик моей души. Муаммо таҳлили: 1.Поэтикритмва мусиқа йўқолиши – Ўзбек тилидаги қофия ва ички ритм: "латофатли – беғашаматли", "жони – таржимони" каби овоз уйғунлиги шеърга мусиқа бағишлайди. Русча таржимада бу ўхшашлик сақланмайди,шунчакимаъно берилади. 2.Метафораларнингбевоситатаржимаси – “Тилакларим тили, кўнглимтаржимони” — бу ўта лирик ва кучли метафора. Рус тилида “переводчик моей души” деб таржима қилинганда қаламга яқин маъно сақланади, лекинназарийифодага айланади,бадиийтаъсирзаифлашади. 3.Нафосат ва туйғуниқайтаярата олишмуаммоси www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 – “Энг латофатли” —бу сўзда фақат “утончённый”эмас, балки миллий, қалбга яқин туйғу бор. Таржимада бу руҳни сақлаб қолиш учун фақат лексик эмас, поэтик қайта яратиш керак. Мослаштирилган тўғритаржима намунаси (поэтикқайтаифода): Мойязык родной—ичесть,ивдохновенье, Музыка души,любвиоткровенье. Весна моей жизни,живая строка, Души моей голос,мечты облака. Бу таржимада:  Қофия,ритмваметафора сақланган,  Муаллифнингюракдан чиққан туйғуси қайтаяратилган,  Ва ўқувчидааслий таъсирниқолдиради. Абдулла Қодирийнинг лирик-ироникуслубини таржимадасақлаш муаммоси [3] Асл матн (ўзбектилида): “Отабек учун бу сўзлар, бу гаплар ўқ бўлди. Юрагига ботди. У, балки, у билан юракнинг йиғиси келиб кетди.Лекинйиғламади.” Русча таржима(тақлидий): “Для Отабека эти слова были как стрелы. Они пронзили его сердце. Возможно, ему захотелось заплакать,но онсдержался.” Муаммо таҳлили: 1. Қодирий услуби – эҳтиёткор, лирик ва бир оз драматик. У "юракнинг йиғиси келиб кетди" дейди,бу бевосита эмас,образливабадиийифода. 2. Рус таржимада – сўзма-сўзлик ва ёпиқ тарздаги таржима сабабли Қодирийнинг юраккатаъсир қилувчи образийўқолади. 3. “Юракнинг йиғиси келиб кетди” — бу поэтик ибора, у қалб оғриғини, эҳтиросни, лекин ҳеч қандай ҳисни очиқ ифода қилмасликни англатади. Бундай лирикликни бошқа тилдақайтаяратиш учун эквивалентпоэтик ифода керак бўлади  Образвамуҳитнитаржимадаиндивидуалёндашув - Чингиз Айтматовнинг “Жамила” қиссаси таржималарида образ ва муҳитни тўғри ифода қилишда турли тилларда индивидуал ёндашувлар кузатилади [4] Асар: Чингиз Айтматов –Жамила Қаҳрамонлар:Жамила,Данияр Мавзу:Ишқ,эркинлик,ичкиозодлик,қишлоқ муҳити Тиллар: Қирғизча (асл),русча (Турсунзодатаржимаси). Мисол—Даниярнинг куйлашсаҳнаси: Асл матн(қирғизтилида): www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 «Данияр үнүн көтөрүп, кең талаада жаңырып ырдап жиберди. Анын үнү тоо арасынан жаңырып,жонду тирилткендейугулду...» Рус тилида (А.Турсунзода): «Данияр поднял голос и запел. Его го