ZAMBURUG’LARNING EVOLYUTSIYA, TARQALISHI VA AHAMIYATI

Аннотация

В статье рассматриваются эволюция, распространение и значение грибов, уникальные биологические характеристики, отличающие грибы от растений и животных, а также их эволюция, сформировавшаяся при переходе от древних прокариот к эукариотическиморганизмам,иих генетическая близость. EVOLUTION,DISTRIBUTIONAND SIGNIFICANCE OF FUNGI Annotation:This article discusses the evolution, distribution and significance of fungi, thespecial biological characteristics that distinguish fungi from plants and animals, and theirevolution, which was formed during the transition from ancient prokaryotes to eukaryotic organisms, and their geneticcloseness. Kirish. Zamburug‘lar 100000 dan ortiq turga ega bo‘lib, har xil muhitda yashashga moslashgan. Ular xlorofill donachalarini yo'qotib, geterotrof oziqlanadi, parazit va saprofit holda yashaydi. Zamburug’larning tanasi mitseliy deb ataladi. Mitseliy esa ingichka shoxlanadigan ipchalardan tashkil topgan bo‘lib, bu ipcha gifalar deb ataladi. Gifalar o‘rtasida to‘siq boMmasa - tuban zamburugMar, agar gifalar o‘rtasida to‘siq bo‘lsa — yuqori zamburug‘ar hisoblanadi. Zamburug’lar plastidasiz organizm boMib, uning sitoplazmasi bitta yoki bir nechta yadrochaga ega, hujayrasi tashqi tomondan xitinli yoki sellyulozali po‘st bilan o ‘ralgan. Zamburug‘laning bir 132 guruhi suvo‘tlarga o‘xshab suvda yashasa, boshqa guruhlari quruqlikda yashaydi. Ularning jinssiz ko‘payishi xlomidosporalar, kurtaklanish yo‘li bilan hamda zoosporalar yordamida o‘tadi, shuningdek, konidiyasporalar, sporangiyasporalar ham hosil qilib ko‘- payadi. Jinsiy ko‘payishi esa, izogamiya, geterogamiya, oogamiya bilan boradi. Zamburug‘laning parazit vakillari o‘simliklarda, hayvonlarda yashab turli xil kasalliklarni chaqiradi va ko‘plab zarar keltiradi, ulaming foydali turlari ham mavjud. ZamburugMar bo‘limi olti sinfga boMinadi: 1. Xitridiomisetsimonlar - Chytridiomycetopsidae. 2. Oomisetsimonlar - Oomycetopsidae. 3. Zigomisetsimonlar - Zigomycetopsidae: 4. Askomisetsimonlar yoki xaltali zamburug‘lar - A scom ycetopsidae. 5. Bazidiomisetsimonlar - Basidiomycetopsidae. 6. Deytiromisetsimonlar yoki takomillashmagan zamburugMar - Deuteromycetopsidae yoki Fungi. Ulaming 1-2-3-sinflari tuban zamburug‘lami tashkil qilsa, 4-5- sinflari yuqori zamburug‘lardir. Oltinchi sinf esa mitseliysining tuzilishiga ko‘ra yuqori zamburugMarga o'xshab ketadi, lekin xaltacha, bazidiya hosil qilmaydi. Shu sababli bu zamburug‘lar noaniq takomillashmagan zambumg‘lar deb ataladi. Tuban zamburug‘lar Tuban zambug‘lar mitseliysi to‘siqsiz giflardan tashkil topgan. Ko‘pchilik vakillarining hayot taraqqiyotida gaploidli shakli ustun boMsa, diploidlisi faqat zigotadagina www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 uchraydi. Tinim vaqti 0 ‘tishi bilan zigotada zoospora qisqa gifli zoosporangiya yoki sporangiya hosil bo‘ladi. 1-sinf. Xitridiomisetsimonlar - Chytridiomycetopsida. Bu sinf vakillarining mitseliysi taraqqiy etmagan, vegetativ tanasi yalang‘och, ko‘p yadroli sitoplazmatik massa - plazmodiydan iborat. Bundan ingichka yadrosiz o‘simta — boshlang‘ich gifalar hosil bo‘ladi. Bu sinfning vakillari jinssiz ko‘payishda bir xivchinli zoospora hosil qilsa, jinsiy ko‘payish - izogamiya, geterogamiya hamda oogamiya usuli bilan boradi. Asosan, suvli muhitda yashaydi. Vakillari: olpidium-Olpidium va sinxitrium - Synchitriumdir. Olpidium-olpidium brassica. Asosan, karam ko‘chatining ildiz bo‘g‘zida yashab, shu yemi zararlaydi, zararlangan joyi qorayib qurib qoladi. Shuning uchun ham bu ildiz qorayish kasali deb ataladi. Bu yerda yalang‘och hujayradan iborat bo‘lgan yadroli parazit zamburug‘lar hayot kechiradi. U qalin po‘st bilan o ‘ralib zoosporangiyni hosil qiladi. Zoosporangiydan esa bir xivchinli zoosporalar tashqariga chiqa boshlaydi. Bu ham yangi ko‘chatga tushsa, qaytadan zararlantiradi. Simatrium-Sinxitrium endobioticum. Asosan, kartoshkada parazitlik qilib yashab, kartoshka saratonining sababchisi boMadi. Uning zoosporalari zich boMib yashaydi. Izogamiya usulida jinsiy ko‘payadi. Zigotalari birmuncha oddiy bir xivchinlidir. Uning zoosporalari yangi tuganakni zararlaydi. Asosan, Afrika, Amerika, Yaponiya hamda Janubiy Yevropada uchraydi. 2-sinf. Oomisetsimonlar - Oomycetopsida. Mitseliysi kuchli taraqqiy etgan gifdan iborat. Ikki xivchinli zoosporalar hosil qilish hamda oogomiya jinsiy usul bilan ko‘payadi. Bu sinfning parazit va saprofit vakillari ham bor. Saprofit vakillari suv havzalaridagi organik qoldiqlarida, nam tuproqlarda, baliqlar, baqalar va hasharotlar tanasida yashaydi. Saprolegniya - Saprolegnia ana shunday zamburugMardandir. Ba’zan baliq va ko‘l baqasining ikralarida ham yashaydi. Fitoftora - Phytophtora infestans kartoshka bargi va tuganagida parazitlik qilib yashaydi. Boshqa turlari esa har xil o ‘t, buta, daraxtlaming nina barglarida parazitlik qilib va saprofit holda yashaydi. Kartoshka fitoftorasi yog‘ingarc