ЯНГИ ЎЗБЕК ШЕЬРИЯТИДА ТУЮҚ ЖАНРИ

Аннотация

Шарқ сўз саньатининг етакчи жанрларидан бири бўлган туюқ ҳам кўп асрлик тарихий тараққиёт йўлини босиб ўтиш жараёнида шаклан мукаммалллашиб, мазмунан бойиб борди. Одатда, у ёки бу адабий жанрнинг тараққиётини муайян даврлар биланбоғлашади Калитсўзлар:туюқ,шакл,тазод,тажнис Янги ўзбек шеъриятида туюқ ва туюқнамо шеърлар ҳам яратилган. Чархий, Ҳабибий, Ғ.Ғулом, Ж.Жабборов, З.Неъмат каби шоирлар ижодидаги жанр намуналари фикримизни тасдиқлаб туради. Бу туюқлар мумтоз адабиётдаги каби мазмун ва шакл жиҳатидан мукаммаллик касб этмаган бўлса-да, кўп асрлик адабий анъаналарнинг давоми сифатида аҳамиятлидир: Гар ишламаса жигардагн ўт, Ортиқчаемакнибаҳриданўт. Кўрдингми? Вужудиниқуритгай, Гулларгаўралса зарпечак ўт1 Чархийнинг юқоридаги туюғида “ўт” омоними поэтик фикрни таъсирчан ифодалашга хизмат қилади. Биринчи сатрда “ўт” сўзи инсоннинг бир асосий органи сифатида келган. Иккинчи мисрада “ҳаракат” – феъл, тўртинчи сатрда эса ўт – зарпечак ўсимлиги маъносида келган. Яъни агар инсоннинг ўти ишламаса ортиқча ейишнинг баҳридан ўтиш керак. Бу ҳудди гулларга ўралган зарпечакнинг уларни қуритишига ўхшайди. Туюқнинг вазни қатъийлиги – рамали мусаддаси мақсурда ёзилиши инобатга олинса, бу шеър унга шаклан тушмайди. Инсондаҳусн эмас адаб соз, Хулқинбиридан бири эсасоз, Созанданнсозидек қилибжўр, Ер меҳригамеҳрингайлагинсоз, 1Чархий Девон.Т.,Бадиийадабиёт,санъат нашрёти.1972. 213б www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Ушбу туюқда “соз” шаклдош сўзи орқали ахлоқий мазмун ифода этилган. Биринчи мисрада соз – яхши, иккинчи мисрада – аъло, охирги мисрада чолғу асбоби маъносида келади. Демак, инсоннинг инсонлиги унинг адаби билан яхши, унинг хулқлари бир биридан аъло,қайсики, Ғафур Ғуломнинг “Пиянисталар ҳақида тўрт туюқ” туркуми ҳажвий-юмористик мазмунга эга. Ароқдеган ерда элдан кечади, Чорактакўрсатсанг,ботқоқ кечади. –Бугун ҳам ичибсан,–десангиз айтар: –Янглишма,бугунмас,уни кеча,де2. Бу шеър мазмун жиҳатидан туюқ талабларига мос келади. Яъни “кечади” шаклдош сўзи уч хил маънода келган. Шоир пияниста образини гавдалантиришга хизмат қилган. Биринчи сатрда “кечади” – воз кечиш, иккинчи мисрада ботқоқни ҳам босиб ўтиш, тўртинчи мисрада кеча – равиш туркуми маъносида келган. Бинобарин, ароқхўр ароқни кўрса элдан воз кечади, чоракта – ярим стакан кўрсатсанг, ҳатто ботқоқни ҳам кечиб, босиб ўтади. Одамлар унга: “бугун яна ичибсан”, деса, у бугун эсам, кеча ичгандим деб ўзини гўлликка солади. Бу унинг эрта-б кеч ичиб юришини билдиради. “Кеча, де” сўз ўқиниқилинган. Кўзғилай,юзбуруш,тарашадай қоқ, Парвосиз,минг койибпўстакқилиб қоқ. Соқолинпеш қилар насиҳат қилсанг, Фойдасиз: бошигагулмих қилиб қоқ. Бунда пиянистанинг ташқи кўринишига чизгилар берилган. Биринчи мисрада “қоқ” – озғин, ориқ, иккинчи мисрада ҳаракат, тўртинчи мисрада эса ҳам ҳаракат маъносида келади. Ароқхўр кишининг кўриниши ҳам одамларга ёқмайди: унинг кўзи ғилай, юзи буришган, ўзи ориқ бўлади. Бирор нарсага эьтибор бермайди, одатда, пияниста одам кўп гапиради, унга бирор нимани уқтириб бўлмайди, унинг бошига гулмих билан қоқса ҳам фойдаси йўқ. Бола-бақрасига,оилага ёт, Санқийди,алжийди,билмайдиуёт, Сендайкишиларниэлу юртқарғар, 2ҒуломҒафур'Мукаммаласарлартўплами.12томлик[МасъулмуҳаррирС.Эркинов].–Т.:Фан,1984.–Б520. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Ичишгаичибсан,гумдон бўлибёт! Юқоридаги туюқда эса ароқхўрнинг феъли-саъжияси ҳақида фикр юритилган. “Ёт” ва “уёт” сўзлари сўз ўйинини ҳосил қилган. Биринчи мисрада ёт – бегона, иккинчи мисрада уят, сўнгги сатрда ҳаракат (ётмоқ) феълини билдирган. Яъни пияниста бола-бақраси, оиласига бегона бўалди. У уятни билмасдан фақат кўча-кўйда санғийди. Шунинг учун шоир унга буйруқ беради: ичгандан кейин одамларга халал бермасдан уйингга кириб ёт, дейди. Дунёда бор эканҳар нарсага чек, Бемаъниумринггабир озқайғу чек. Наҳоткиҳаётнинг сенча мазмуни: «Дам-бадам ароқ ич,кафтлабносвой чек? (352bet) Ушбу сатрларда шоир бу зарарли одатнинг оқибатлари ҳақида фикр юритади. “Чек” омоними биринчи мисрада чек қўйиш, нуқта қўйиш, иккинчи мисрада ҳолат феъли – ўйламоқ, сўнгги сатрда эса чекмоқ фъли бўлиб келган. Шоир айтмоқчи, дунёда ҳар нарсага чек – нуқта қўйиш мумкин. Пияниста ўтган бемаъни умрида бироз жонини койитиш, ўйлаши керак. Унинг учун ҳаёт фақат ароқ ичиб, носвой чекиш учн берилмаган. Ғ.Ғулом туюқлари мазмунан ва қисман шаклан мумтоз туюқларга мувофиқ келади. Бироқ улар рамали мусаддаси мақсурда ёзилмаган. Ҳабибийтуюқлари шакл жиҳатидан мумтоз туюқларгамос келади. Кўпсадо бергай чолинса каттазанг, Мўлузум қилмасму бўлса каттазанг. Лекининсонзийнати–камтарлиги, Элгаёқмайдур керилганкаттазанг3. Ушбу туюқ фоилотун, фоилотун, фоилун тармоғида – рамали мусаддаси маҳзуф вазнида ёзилган. “Катта занг” омоним сўз бўлиб, биринчи сатрда катта қўнғироқ, иккинчи мисрада касаллик,