ИККИ ТИЛНИ МУКАММАЛ БИЛИШ ВА УНИНГ ТАРЖИМАДАГИ АҲАМИЯТИ

Аннотация

This article presents the principle of perfect mastery of two languages by a translator as the first of the seven principles of a valid, that is, art-level translation and reveals its essence ona scientificbasis. Key words: translation, author, translator, languages, comparative linguistics, perfect knowledge, phonetics, vocabulary, grammar. Маълумки,XX асрда,айниқса,унингиккинчи ярмидава ундан кейингийилларда таржима илми бўйича жаҳон миқёсида кўп ишлар амалга оширилди. Улар натижасида, таржиманинг турли назариялари, моделларии ҳамда концепциялари ишлаб чиқилди. Масалан, таржиманинг лисоний назарияси, бадиий таржима назарияси, Библия таржимаси назарияси, махсус матнлар таржимаси назарияси, қонуний мослашувлар назарияси, муқобиллик даражалари назарияси реалистик таржима назарияси, таржиманинг прагматик назарияси, таржиманинг функционал назария, скопос назарияси каби назариялар, нисбий, функционал, ҳерменевтик, когнитив, деган номлар биланаталган таржимамоделларива концепциялари шулар жумласидан. Бу ишлар ўрганиб чиқиладиган бўлса, улар ё бир-бирига ўхшашлигига, ё бир-бирларини буткул,ёқисман инкор этишлариникўришмумкин. Кўп ишларда таржима масалалари у ёки бу нуқтаи назардан муайян даражада ўрганилган бўлса-да, уларда таржимон омили масаласи умуман ёки қисман эътибордан четда қолганиниҳам кўриш мумкин. Дастлаб “Олмон таржимашунослигида ҳерменевтик таржима ва скопос (мақсад) назарияи масалалари” мавзусида, кейинчалик “Антик таржимавий тафаккурни ўрганиш www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 муаммолари ва уларнинг ечимлари” мавзусида (DSc) олиб борилган изланишлар шулардан далолат бериб турибди. Шу ишлар орқали таржима илмида жаҳон миқёсида олиб борилган кўп ишлар юзаки тарздабажарилганигаҳам ишончҳосил қилинди.Бунга дастлаб немис тадқиқотчиси Фритц Пайпке, ундан кейин олима Радегундис Штолце ишлаб чиққан ҳерменевтик таржима концепциялари яққол мисол бўлишлари мумкин. Ҳолбуки, улар нафақат таржима илмига хос айрим масалаларни, балки фалсафий ҳерменевтиканинг ҳам моҳиятини теран тушунмасдан, уни таржима илмига тадбиқ этишган. Шу боис “Олмон таржимашунослигида ҳерменевтик таржима ва скопос (мақсад) назарияи масалалари” мавзусидаги номзодлик ишида уларнинг ҳерменевтик таржимага оид ишлари инкор этилиб, немис мутафаккири Фридрих Шлайермахернинг ҳерменевтик таълимоти ва “Ueber die verschiedenen Methoden des Uebersetzens” (Таржиманинг турли усуллари ҳақида, 1813) мақоласи асосида, ҳерменевтик таржиманинг ушбу етти тамойилли концепциясини ишлаб чиқилган: 1.Иккитилнимукаммал билиш. 2.Таржиманингқомусий асослариданхабардорлик. 3.Луғатлар ва бошқаманбалардан фойдаланиш. 4.Айриммуаммоларнисўраб билиш орқалиҳал қилиш. 5.Мантиқийалоқадорликкаамал қилиш. 6.Фаолиятгаижодийёндашиш. 7.Масъулиятниҳисэтиш.[6: 58-101] Энди мана шу кетма-кетликдаги дастлабки тамойил ҳақида алоҳида фикр юритадиган бўлсак, уни сира инкор этиб бўлмайди. Чунки таржима, қайси соҳага тегишли бўлишига қарамай, тиллар доирасида амалга ошириладиган фаолият. Ҳақиқий таржима ишини амалга оширадиган ҳақиқий таржимон эса, нафақат аслият, балки таржима тилини ҳам мукаммал билиши керак. Мазкур масалага тилларни эгаллашнинг замонавий меъёрлари асосида ёндашиладиган бўлса, таржимон таржима доирасидаги ҳар бир тилни С2, яъни она тили даражасида эгаллаган бўлиши кераклигини англаш қийин эмас. Ҳар ҳолда биринчи тил унга таржима қилинаётган матнни тўғри тушуниш имконини берадиган бўлса, иккинчиси унга тушунилганнибошқатилдатўғриифодалаш имконини беради. Тегишли тилларни мукаммал яхши эгаллаши учун, бўлажак таржимон уларнинг лисоний (грамматик, фонологик, лексик) жиҳатларини чуқур билиши керак. Аслида таржиманинг лисоний назарияси ҳам шунга қаратилган бўлиб, унда "француз, немис, инглиз ва рус тилларининг луғат таркиби, грамматик тузилиши ва услубий хусусиятларини қиёсий ўрганиш натижасида, муайян қонуниятларни ўрнатиш асос қилиб олинган.”[4: 3] www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Қиёсий типология соҳасида иш олиб борган тадқиқотчи ва олимлар, бу ҳолни ўз соҳаларидан келиб чиқиб талқин қилишган. Масалан, Ж.Бўронов қайд этишича, - "Тилларнинг типология жиҳатидан яқинлиги таржимада маълум даражада енгиллик яратади: 1) типологияжиҳатидан яқинлигиортиқбўлган тиллардатенгликдаражаси устун; 2) типологик яқинлик генетик яқинлик билан бир вақтда юз берса, таржимада қийинчилик содир бўлмайди,яънибир туркийтилдан иккинчи туркийтилгатаржима қилишдаортиқча қийинчилик сезилмайди, чунки бу тиллар системасидаги фонетик, морфологик ва лексик ўхшашликлар бир-бирига жуда яқиндир. Таржимон таржима қилаётган тилга хос тенг тил воситаларини аниқлайди. Маълум товушлар иштирокида ифодаланувчи мазмун ёки фикр бошқатилвоситаси формасида ифодаланади" [1:241]. Таржима доирасидаги тилларни мукаммал билиш, улардаги нафақат сўзлар ё