BOSHLANG‘ICH SINFLARDA BADIIY MATN USTIDA ISHLASH

Аннотация

The purpose of this article is to help primary school students read, understand, process and analyze literary texts, which contributes to the improvement of their aesthetic culture, the development of communicative abilities, the development of independent and creative thinking, the formation of the ability to make logical conclusions, the formation of competence in the application oftheoretical knowledge in practical activities. Keywords: primary school, literary text, work on the text, reading and understanding the text, educational process. Kirish. Respublikamizda mustaqillikdan so‘ng ta’lim sohasida amalga oishirilayotgan islohotlar boshlang‘ich sinf o’quvchilarining bilim darajasini oshirish, dunyoqarashini kengaytirish, savodxonligini rivojlantirishga zaminyaratmoqda. О‘zbekistоn Respublikasining “Ta’lim tо‘g‘risida”gi О‘RQ-637-sоn Qоnunida uzluksiz ta’lim tizmining bir bо‘g‘ini hisоblangan bоshlang‘ich ta’limga alоhida ta’rif beriladi. Qоnunda ushbu bоsqich “Ta’lim оluvchilarda umumiy о‘rta ta’limni davоm ettirish uchun zarur bо‘lgan savоdxоnlik, bilim, malaka va kо‘nikmalar asоslarini shakllantirishga qaratilgan” [1] ligi qayd etilgan. Ushbu ta’rifda qayd etilgan boshlang’ich sinf o’quvchilarining savodxonlik darajasi, bilim, ko’nikma, malakalarini shakllantirishda badiiy matn ustida ishlash alohida ahamiyatga ega. ADABIYOTLARTAHLILIVAMETODOLOGIYA www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 M.Yo’ldoshev, Z.Isaqov, Sh Haydarovlar hammuallifligidagi “Badiiy matnning lisoniy tahlili” metodik qo’llanmada ta’kidlanishicha, “Badiiy matndagi bir qator sintaktik qurilmalar, sodda gaplarning qo‘llanishiga xos sintaktik figuralar (sintaktik parallelism, emotsional gap, ritorik so‘roq gap, inversiya, ellipsis, sukut, gradatsiya, antiteza, farqlash, o’xshatish) nutqning jonli va ta’sirchan bo’lishini ta’minlaydi”[4]. K.Mavlonovaning «Ona tilifanini adabiyot fani bilan badiiy matn orqali integratsiyalab o’qitish metodikasini takomillashtirish» ilmiy ishida shunday deydi: «O’quvchilarning obrazli fikrlashi badiiy asarlar mutoalaasi jarayonida boyib, shu asosida nutq o’stirish orqali sayqallanib boradi. Ular badiiy asardan olingan kichik parchani o’qib, so’z va grammatik vositalardan obraz yaratish usullariga, g’oyaga tomon boradilar, so’zlar va so’zshakllari, ifoda vositalari orqali muallif fikrini to’g’ri anglashga erishadilar, badiiy so’z go’zalligini qadam-baqadam kashf etib boradilar. Bu ishlar o’quvchilarni malakali kitobxonga aylantiradi va bu, o’z navbatida, badiiy so’zning ular qalbiga bunyodkorlik ta’siri uchun shart-sharoit yaratadi. Zero, o’quvchilar badiiy matnning til xususiyatlari haqida tushunchaga ega bo’lishdan tashqari, tinglovchida biror ruhiy holat paydo etishdan iborat nutqiy ta’sir korsatishning lisoniy shakllaridan xabardor bo’la borishlari, ibrat olishlari kerak. Aytilajak fikr, tasvirlanayotgan predmet yoki ruhiy holatni obrazli ifoda etaoladigan so’z vaiboralarni topa bilish yozuvchining mahoratiga bog’liq bo’lib, yoshlar uchun yaxshigina saboq bera oladi».[2] Binobarin, matndan anglashilgan g’oyaviy mazmun asosi o’quvchilarni yuksak tafakkurga ega darajasidabolishga undaydi. M.Z.Cherkezova va I.V.Andreyeva o’zlarining «Rus adabiyotini o’qitishdagi muammolar» asarida darsda badiiy matnning tarbiyaviy ahamiyati ikki xil usulda namoyon bo'ladi deb ta’kidlaydi: 1) badiiy matn voqea- asosida asar qahramonlari haqida yuritiladigan mushohadalar orqali tarbiyalaydi; 2)«ayni vaqtdaadabiy asarning o'zi jonlibadiiy obrazlari bilan tarbiyalaydi»[3] K. Mavlonova «Ona tili fanini adabiyot fani bilan badiiy matn orqali integratsiyalab o’qitish metodikasini takomillashtirish» nomli o’z ilmiy ishida yana shunday jumlalarni keltirib o’tadi: Ayon bo'ladiki, badiiy matnlar yuzasidan muayyan ishlari bajarilsa-da asosiy maqsad - so'z qo'llash mahoratidan saboq berish yo'nalishdagi metodik ishlarga alohida e'tibor qaratilmaydi. Shu sababli ona tili darslarida o'quvchilarning so'z izlatish mahorati sezilarli darajada oshayotgani yo'q. Ona tilI darslarida o'qituvchi ana shu yo'nalishdagi ishlarga ahamiyat berib qarasagina, o'quvchilarbuni o'z faoliyatlariga odatdaaylantirishlari mumkin[2] MUHOKAMA VANATIJALAR Ma'lumki, bugungi kunda ta'lim mazmuni faqat bilimlardan iborat tarzda emas, balki ko'nikma malakalar ham qamrab olingan ko'rinishda belgilab chiqilmoqda. Badiiy matn ustida ona tili darslarida olib boriladigan ishlarni nazarda tutgan holda dastlabki bilimlar sifatidaquyidagilarni o`quvchilarga aylanadi maqsadgamuvofiqdir. -badiiy matining boshqaturdagi matnlardan farqlari; -badiiy matnni ifodala o'qish kerakligi; www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 -so'z, so'z shakllari, sintaktik qurilmalarni ishlatishmahoratini o'rganishning ahamiyati. Bejizga