KARES KELIB CHIQLISH SABABLARI VA KASALLIK KELIB CHIQISHINI OLDINI OLISH

Аннотация

Maqolada zamonaviy stomatologiyada eng ko‘p uchraydigan tish kasalliklaridan biri — kares (karies) haqida batafsil ma’lumot berilgan. Karesning yuzaga kelishiga olib keladigan asosiy omillar, jumladan og‘iz bo‘shlig‘idagi bakteriyalar faolligi, noto‘g‘ri ovqatlanish, shakar va kraxmalli mahsulotlarni ortiqcha iste’mol qilish, shuningdek, og‘iz gigiyenasiga rioya qilmaslik holatlari keng tahlil etilgan. Maqolada shuningdek irsiy omillar, so‘lak miqdorining kamayishi va tish emalining zaiflashishi kabi ichki sabablarga ham alohida e’tiborqaratilgan. Kares kasalligini erta bosqichda aniqlash va samarali davolash, shuningdek, kasallikning oldini olish choralari keng yoritilgan. Muallif to‘g‘ri tish parvarishi, muntazam stomatologik ko‘riklar, fluorli tish pastalaridan foydalanish, shakar iste’molini cheklash va sog‘lom ovqatlanish kabi profilaktik tadbirlarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Maqola tibbiy soha xodimlari, tibbiyot yo‘nalishidagi talaba va o‘quvchilar, shuningdek, keng ommani xabardor qilish maqsadida yozilgan bo‘lib,sog‘lomturmush tarzini shakllantirishdafoydali manbabo‘laoladi. Kalit so‘zlar: kares, karies, tish emali, og‘iz gigiyenasi, tish kasalliklari, stomatologiya, bakteriyalar, profilaktika, shirinliklar, parvarish, tish yuvish, irsiy omillar, so‘lak, tish pastasi,og‘izbo‘shlig‘i, yallig‘lanish, sog‘lom ovqatlanish,stomatologik ko‘rik, tibbiymaslahat Kares (karies dentis) — bu tish to‘qimalarining, asosan tish emali va dentinning parchalanishi bilan xarakterlanuvchi surunkali kasallik bo‘lib, ko‘p hollarda yallig‘lanishsiz kechadi. U bakteriyalar faoliyati, ovqat tarkibi, organizmning umumiy holati va gigiyenik sharoitlar bilan bog‘liq murakkab etiologik omillarta’siridarivojlanadi (Abdullayev T.S., 2018). Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, har yili millionlab odamlar karesga uchraydi va bu kasallik ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda ham keng tarqalgan. Ayniqsa, bolalar va o‘smirlarorasida tish kariyesining tarqalishi yuqori (WHO, 2020). Karesning patogenezi Karesning rivojlanishi asosan tish yuzasida to‘plangan mikrob plyonka (plak) ichida yuzaga keladigan biologik jarayonlarga bog‘liq. Ushbu jarayon quyidagi ketma-ketlikda yuz beradi: 1. Mikrob plyonkaning hosil bo‘lishi – og‘iz bo‘shlig‘idagi bakteriyalar, ayniqsa Streptococcus mutans va Lactobacillus acidophilus, tish yuzasiga yopishib, shakarlarni parchalab kislotalar hosil qiladi(Fejerskov et al., 2009). 2. Demineralizatsiya – bakteriyalar ajratgan kislotalar tish emalidan kaltsiy va fosfat ionlarini eritib chiqaradi, natijada tishyuzasida oqish dog‘lar paydo bo‘ladi. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 3. Karies chuqurlashuvi – agar jarayon to‘xtatilmasa, tish emali yorilib, dentin qatlamiga o‘tadi. Bu bosqichdabemorda og‘riq, sezuvchanlik, yallig‘lanishbelgilari paydo bo‘ladi. Karesga olibkeluvchi asosiy omillar Tadqiqotlar shuniko‘rsatadiki, karesning kelib chiqishidaquyidagi omillar yetakchi rol o‘ynaydi: • Parhez va ovqatlanish odatlari – shakarli mahsulotlarni tez-tez iste’mol qilish kares xavfini oshiradi (Sheiham, 2001). • So‘lak ajralishining pasayishi – so‘lakning kislotani neytrallash va minerallashdagi roli katta. Uning miqdori kamayganda, tish emali zaiflashadi (Ten Cate, 2013). •Shaxsiy gigiyena –tishlarni noto‘g‘ri yoki kam tozalash mikroblarning ko‘payishiga olibkeladi. • Irsiyat – ba’zi insonlarda emalning tuzilishi yoki shakli nasliy omillar bilan bog‘liq holda zaif bo‘lishi mumkin. Karesning oldini olish Karesni erta aniqlash va profilaktika usullari juda muhim. Asosiy chora-tadbirlar quyidagilardan iborat: •Tishlarni kuniga kamida ikkimarta to‘g‘ri tozalash; •Har 6oyda stomatologik ko‘rikdan o‘tish; •Fluorli tish pastalaridan foydalanish; •Shakar iste’molinicheklash vasog‘lom ovqatlanish; •Tishlarorasini tozalovchiiplar(floss) yoki og‘izchayqovchi vositalardan foydalanish. Xulosa Kares — bu zamonaviy tibbiyotda eng keng tarqalgan, ammo oldini olish mumkin bo‘lgan tish kasalliklaridan biridir. Tish to‘qimalarining yemirilishiga olib keluvchi bu kasallik, asosan, og‘iz bo‘shlig‘idagi bakteriyalar, noto‘g‘ri ovqatlanish, gigiyena yetishmovchiligi va boshqa bir qator tashqi va ichki omillar ta’sirida rivojlanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kares faqatgina tishning estetik ko‘rinishiga emas, balki insonning umumiy sog‘lig‘iga ham jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, vaqtida davolanmagan kares kasalligi pulpit, periodontit kabi og‘riqli va xavfli holatlarga, hatto tishyo‘qotilishiga olib kelishimumkin. Tish kasalliklarining, xususan karesning oldini olishda eng muhim omil — bu profilaktika hisoblanadi. Profilaktik tadbirlar ichida muntazam va to‘g‘ri tish parvarishi, shakar va shirinliklarga boy oziq-ovqat iste’molini cheklash, fluorli tish pastalaridan foydalanish, shuningdek, yarim yilda bir marta stomatologik ko‘rikdan o‘tish alohida ahamiyatga ega. Ahol