MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA EMOTSIONAL TARTIBGA SOLISH QOBILIYATLARI VA INTERNETGA MUROJAAT QILISH MOTIVLARI

Аннотация

Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda emotsional tartibga solish qobiliyatlari va internetga murojaat qilish motivlari o'rtasidagi bog'liqlik o'rganilgan. Adabiyotlar tahlili natijasida emotsional tartibga solish qobiliyatlari yetarli rivojlanmagan bolalarda internetdan emotsional kompensatsiya vositasi sifatida foydalanish tendentsiyasi aniqlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, bolalar salbiy emotsiyalarni boshqarish uchun tobora ko'proq raqamli vositalardan foydalanmoqda. Maqolada emotsional rivojlanish va raqamli xulq-atvori o'rtasidagi munosabat tahlil qilingan va sog'lom emotsional tartibga solish strategiyalari taklif etilgan. Kalit so'zlar: emotsional tartibga solish, maktabgacha yosh, internet motivlari, emotsional rivojlanish, raqamli kompensatsiya, emotsional boshqarish. Kirish. Maktabgacha yosh davri bolalarning emotsional tartibga solish qobiliyatlari rivojlanishining muhim bosqichi hisoblanadi. Bu davrda bolalar o'z his-tuyg'ularini tanib olish, boshqarish va moslashuvchi strategiyalarni ishlab chiqish ko'nikmalarini egallaydilar. Gross emotsional tartibga solish nazariyasiga ko'ra, emotsional tartibga solish qobiliyatlari bolaning ijtimoiy muvaffaqiyati va ruhiy salomatligining asosini tashkil etadi [1]. Biroq, zamonaviy raqamli muhitda bolalar emotsional qiyinchiliklar bilan kurashishda tobora ko'proq internetga murojaat qilmoqda. Emotsional tartibga solish qobiliyatlari yetishmasligi bolalarda internetga murojaat qilish uchun kuchli motivatsiya yaratadi. Thompson emotsional rivojlanish nazariyasiga ko'ra, bolalar salbiy emotsiyalardan qochish yoki ijobiy emotsiyalarni kuchaytirish uchun turli strategiyalardan foydalanadilar [2]. Internet va raqamli vositalar esa tezkor emotsional yengillik va qoniqish berishi mumkin bo'lgan vosita sifatida namoyon bo'ladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda internetga murojaat qilish motivlari murakkab psixologik hodisa hisoblanadi. Bu yoshda bolalarning kognitiv qobiliyatlari hali to'liq rivojlanmagan bo'lsa- da, ular allaqachon raqamli vositalarning emotsional ta'sirini his qila boshlaydilar. Tadqiqotning maqsadi maktabgacha yoshdagi bolalarda emotsional tartibga solish qobiliyatlari va internetga murojaat qilish motivlari o'rtasidagi bog'liqlikni adabiyotlar tahlili asosida o'rganishdan iborat. Asosiy qism. Sistematik adabiyotlar tahlili 2020-2024-yillar oralig'ida nashr etilgan ilmiy manbalar bo'yicha amalga oshirildi. Emotsional tartibga solish qobiliyatlarining rivojlanish xususiyatlari maktabgacha yoshda fundamental ahamiyat kasb etadi. Eisenberg va Spinrad (2021) tadqiqotida 3-6 yosh oralig'idagi bolalarda emotsional tartibga solish qobiliyatlari asta-sekin rivojlanishi va bu jarayonda tashqi yordamga ehtiyoj yuqori bo'lishi aniqlandi [3]. Bu yoshdagi bolalar hali o'z emotsiyalarini mustaqil boshqara olmaydilar va ko'pincha tashqi vositalardan yordam izlaydilar. Raqamli texnologiyalar esa bunday yordamni tezkor va oson taqdim etadi, bu esa bolalarda internetga bog'liqlikni oshiradi. 186 Iyun, 2025-Yil Bolalarda internetga murojaat qilishning asosiy motivlari bir necha kategoriyaga bo'linadi. Coyne va boshqalar (2020) tadqiqotida maktabgacha yoshdagi bolalarda internetga murojaat qilishning oltita asosiy motivi aniqlandi [4]. Birinchidan, emotsional qoniqish izlash - bolalar xursandchilik, hayajon va ijobiy his-tuyg'ularni boshdan kechirish uchun raqamli kontentdan foydalanadilar. Ikkinchidan, salbiy emotsiyalardan qochish - g'azab, qo'rquv, xafagarchilik kabi his-tuyg'ulardan chalg'itish maqsadida internet faoliyatiga jalb bo'ladilar. Uchinchidan, zerikishdan qutulish - bo'sh vaqt va faoliyatsizlik holatlarida internet yangi impressiyalar beradi. To'rtinchidan, ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish - ijtimoiy o'yinlar va kontentlar orqali muloqot ehtiyojini qondirishga harakat qiladilar. Beshinchidan, nazorat hissi - raqamli muhitda bolalar o'zlarini ko'proq nazorat qila oladigan his qiladilar. Oltinchinchidan, mukofotlanish ehtiyoji - o'yinlar va ilovalardan olinadigan tezkor mukofotlar va yutuqlar. Emotsional tartibga solish qobiliyatlari va internet motivlari o'rtasidagi bog'liqlik kuchli korrelyatsiya ko'rsatadi. Radesky va boshqalar (2022) tadqiqotida emotsional tartibga solish qobiliyatlari past bo'lgan bolalarda internetga murojaat qilish motivatsiyasi 2.8 baravar yuqori ekanligini aniqladi [5]. Xususan, o'z emotsiyalarini boshqarishda qiyinchilik ko'radigan bolalar internet orqali darhol emotsional yengillik olish imkoniyatini juda jozibali deb biladilar. Bu holat uzoq muddatda emotsional tartibga solish qobiliyatlarining rivojlanishini sekinlashtiradi, chunki bolalar tabiiy emotsional boshqarish strategiyalarini o'rganish o'rniga raqamli kompensatsiyaga tayanadilar. Rossiyalik tadqiqotchilar Smirnova va Matushkina (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotda maktabgacha yoshdagi bolalarda emotsional tartibga solish qobiliyatlari va raqamli vositalardan foydalanish o'rtasida teskari bog'liqlik aniqlandi [6]. Raqamli vositalardan ko'p foy