YEVROPA ITTIFOQI DOIRASIDA MULKIY HUQUQLARNI JAMOAVIY BOSHQARISHNING HUQUQIY ASOSLARI

Аннотация

This study focuses on the legal foundations of collective management of property rights within the European Union. Collective management organizations (CMOs) play a crucial role in the protection of copyright and related rights. The development of digital technologies and the cross-border distribution of content challenge the adequacy of existing legal frameworks. The research analyzes key EU directives, case law, and national practices of member states, identifying strengths and weaknesses in the current system. The EU’s experience may serve as a valuable model for countries like Uzbekistan in pursuing legal reforms and building effective systems for author rights protection. Keywords: collective management, copyright, European Union, digital environment, case law, cross-border licensing. So‘nggi yillarda Yevropa Ittifoqi hududida mualliflik va unga aloqador huquqlarni jamoaviy boshqarish muhim mavzulardan biriga aylandi. Raqamli iqtisodiyotning jadalligi, kontentni global miqyosda tarqatish imkoniyatlari, sun’iy intellekt texnologiyalarining rivoji — bularning barchasi an’anaviy huquqiy tartibotlarga yangi chaqiriqlarni yuzaga keltirmoqda. 168 Iyun, 2025-Yil Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari huquq egalarining manfaatlarini himoya qilish, litsenziya berish, royalti yig‘ish va ularni adolatli taqsimlash kabi vazifalarni bajaradi. Bu tizim, ayniqsa kichik ijodkorlar va san’atkorlar uchun iqtisodiy xavfsizlik va barqaror daromad manbai hisoblanadi. Mazkur tadqiqotda Yevropa Ittifoqida jamoaviy boshqaruvni tartibga soluvchi huquqiy hujjatlar, xususan 2014/26/EU va 2019/790/EU direktivalari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, YI Adolat sudining muhim qarorlari va ayrim a’zo davlatlarning (Fransiya, Germaniya, Estoniya) tajribasi o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston huquqiy tizimi uchun ham amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Tadqiqotning asosiy maqsadi YI qonunchiligidagi Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatini tartibga soluvchi asosiy hujjatlarni tahlil qilish. Yevropa Ittifoqi Adolat sudining qarorlarining Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatiga ta’sirini o‘rganish. Raqamli muhit va transchegaraviy litsenziyalashdagi muammolarni aniqlash. YI huquqiy tizimining shaffoflik va adolatliligini baholash. Raqamli davrda Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatini yaxshilash bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. Tadqiqot sifatli yondashuvga asoslanadi, huquqiy tahlil va qiyosiy metodlardan foydalanadi. YI direktivalari, qonunlari va CJEU qarorlari asosiy manbalar sifatida tahlil qilinadi. Ikkinchi darajali manbalar, jumladan, ilmiy maqolalar va siyosat hisobotlari kontekstni boyitadi. Fransiya, Germaniya va Estoniya kabi a’zo davlatlarning milliy amaliyotlari qiyosiy tahlil qilinadi. Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar huquq egalarining nomidan mulkiy huquqlarni boshqaradi, asosan mualliflik huquqlari va ularga aloqador huquqlarga e’tibor qaratadi. Ularning asosiy vazifalari: Litsenziyalash: Asarlardan foydalanish uchun ruxsatnomalar berish. Royalti yig‘ish va taqsimlash: Huquq egalariga adolatli haq taqsimlash. Huquqni muhofaza qilish: Ruxsatsiz foydalanishga qarshi choralar ko‘rish. Vakillik: Huquq egalarining manfaatlarini himoya qilish. Yevropa ittifoqidada jamoaviy boshqaruv tashkilotlar madaniy va ijodiy sohalarning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ular tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi va kichik ijodkorlarni qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa YI’ning madaniy xilma-xillikni rivojlantirish bo‘yicha maqsadlariga mos keladi (TFEU, 167-modda). 2001/29/EC Direktivasi mualliflik huquqlarini, jumladan, ko‘paytirish va ommaga yetkazish huquqlarini belgilaydi. Bu Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar tomonidan boshqariladigan huquqlarni aniqlaydi va ularning samarali amalga oshirilishini talab qiladi. 2014/26/EU Direktivasi Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatini tartibga soladi, shaffoflik, adolatli boshqaruv va transchegaraviy litsenziyalashni ta’minlaydi. U huquq egalariga jamoaviy boshqaruv tashkilot tanlash erkinligini beradi va nizolarni hal qilish mexanizmlarini joriy etadi. 2019/790/EU Direktivasi raqamli muhitdagi muammolarni hal qiladi. 12-modda kengaytirilgan jamoaviy litsenziyalashni joriy etib, Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarga moslashuvchanlik beradi. A’zo davlatlarning qonunchilik farqlari Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatida turlicha yondashuvlarni keltirib chiqaradi. Fransiya va Germaniya kuchli milliy tizimlarga ega bo‘lsa, kichikroq davlatlar mintaqaviy hamkorlikka tayanadi. 169 Iyun, 2025-Yil Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Yevropa Ittifoqida mualliflik va unga aloqador huquqlarni jamoaviy boshqarish borasida yaratilgan huquqiy mexanizmlar — ayniqsa, 2014/26/EU va 2019/790/EU direktivalari — mualliflarning iqtisodiy manfaatlarini himoya qilishda yuqori samaradorlikka ega. Bu direktivalar jamoaviy boshqaruv tashkilotlari faoliyatining shaffofligi, adolatliligi va javobgarligini ta’minlashda muhim huquqiy vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Shuningdek, YI Adolat sudi (CJEU) tomoni