HALIMA XUDOYBERDIYEVA SHE’RLARINING SINTAKTIK USLUBIYATI

Аннотация

This article analyzes the syntactic features of Halima Khudoyberdiyeva's poetry. The structure of the main parts of the poet's poems, their role in expressing the content, and the artistic expressiveness achieved through the phenomenon of inversion are highlighted. The types of sentences found in the poems, their construction, and the use of syntactic means are also discussed. The analysis highlights thepoet's stylistic skills. Keywords: poetry, poetic skill, syntactic method, parts of speech, inversion phenomenon, artisticeffect, emotionality, equal and subordinate connection, connected parts. O‘zbek she’riyati taraqqiyotida o‘ziga xos uslubi, badiiy obrazlar tizimi va mazmuniy teran ijodi bilan ajralib turadigan shoiralarimizda biri – Halima Xudoyberdiyevadir. Uning she’rlari nafaqat mazmunan, balki shaklan, ya’ni til vositalari va sintaktik qurilishi jihatidan ham alohida e’tiborga loyiq. Ayniqsa, she’rlarida qo‘llanilgangan gap tuzilmalari, bosh bo’laklarning ifoda imkoniyalari, inversiya hodisasi va boshqa sintaktik vositalar shoiraning badiiy mahoratini ko‘rsatib beradi. Sintaksis (qadimgi yunoncha:syntaxis—tuzilma, tartib, birikma): 1)nutq birliklarini shakllantirishningmuayyan tillaruchun xos boʻlgan vositalari majmuyi; www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 2) grammatikaning soʻz birikmalari va gaplar, sodda gaplarni qoʻshma gaplarga birikish usullarini oʻrganuvchi, soʻz birikmalari va gaplarning tuzilishi, maʼnosi, oʻzaro taʼsirlashuvi hamda vazifalarini tadqiq etuvchi boʻlimi. Tilshunoslikning mazkur bo‘limi, so‘zlarning gapda qanday joylashishi, gap bo‘laklari, gap tuzilishi va turlarini o‘rganadi. Sintaksis tilning fikr ifodalovchi tuzilmasi – gap va matnni shakllantirish uchun juda muhimdir. O‘zbek tilida gap bo‘laklarining joylashish tartibi, asosan, erkin. Gap bo‘laklarining tartibi: 1.Odatdagi. 2.O‘zgargan. Begim, sizni tabiat raso qilib yaratgan, Kimlarnidiro‘ychan-u, sizni kulibyaratgan. Ushbu misrada to‘ldiruvchi egadan oldinda qo‘llanilgan, inversiya orqali she’rning ta’sir doirasi kengaygan va nidosan’atini qo‘llanilishishe’rning badiiyatini yuksaltirgan. Nogahon berib qo‘yib buhusnni, kamolni, (o‘zgargan) O‘ziham rashk, hasadda to‘lib-to‘libyaratgan.(odatdagi) Uyushiq to‘ldiruvchilarning qo‘llanilishi, misralarga ta’kid ma’nosini yuklagan. Odatda, gapda ega va unga bo‘langan bo‘laklar oldin, kesim va unga bog‘langan bo‘laklar esa keyin joylashadi, ba’zan aksincha ham bo‘ladi. Muayyan uslubiy ma’noni ifodalash maqsadida gapdagi so‘zlarning odatdagi tartibi o‘zgartirilishiga inversiya hodisasi deyiladi. Ilmiy va rasmiy uslubda gapda so‘zlarning odatdagi tartibi asosan qat’iy saqlanadi. Lekin so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubdabutartib o‘zgarishi, ya’niinversion tartib qo‘llanilishi mumkin. So‘zlar bir-biri bilan ikki xil usulda birikadi: teng va tobe bog‘lanish. Teng bog‘lanish – so‘zlar bir-biri bilan sanash ohangi, teng bog‘lovchilar yoki teng bog‘lovchi vazifasidagi vositalar orqali birikadi: Onaginam! Dorilamon kunlar keldi, shafaqlari ol, Qayga boqsang, shaylanisharvasozlashartor. Olcha gulinko‘zlaringga surtasan behol. "Bu kunlargayetganlar bor,yetmaganlar bor”. Teng bog‘lanish natijasidaso‘zqo‘shilmasi(uyushiq bo‘laklar) hosil bo‘ladi. Tobe bog‘lanish – bir mustaqil so‘z boshqa mustaqil so‘zni izohlashi va hokim-tobelik munosabatiga egaligi. Tobe bog‘lanishda so‘zlar bir-biri bilan kelishik qo‘shimchalari yoki ko‘makchilar orqali birikadi:Tobe bog‘lanish natijasidaso‘z birikmasihosil bo‘ladi. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Soddagap bo‘yicha to‘liq sintaktiktahlil uch bosqichda amalga oshiriladi: 1.Gapda so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi(so‘zbirikmasi)bo‘yicha; 2.Gap bo‘laklarini aniqlash bo‘yicha; 3.Gap qurilishibo ‘yicha (yig‘iq yoki yoyiq sodda gapligi, to‘liq yoki to‘liqsiz gapligi, egali yoki egasiz gap ekanligi; gapning ifoda maqsadiga ko‘raturi. Shoiraning barcha she‘rlarida chuqur insoniy va ijtimoiy iztiroblar, dardlar, sevinchlar, oliyjanob xayollar, mardona o‘ylar juda ta’sirli, yorqin aks ettirilgan va shu bilan birga she’rxonni chin va samimiytuyg‘ulartasviri yordamida o‘ziga tuyg‘udoshqiladi. Mening shunchaki yig‘lagim kelmas, Xayol sharob misolqilsinsarxush, mast. Meningshunchaki kuylagim kelmas, Ovoz pardalarim chidab bersa bas. Mazkur parchadagi har bir misra to‘liq gapni tashkil qiladi. Gaplar oddiy, undov va istak ohangiga ega. Ikkinchi misradagi kesim uyushib kelgan (sarxush, mast qilsin). Xayol – ega va uning sharobga o‘xshatilishimetafora bo‘libkelmoqda. Toqmisralar parallel tuzilgan. Shunchaki yozmoqqako‘ngil to‘lmaydi, Shunchaki yozmoqqabormaydi qo‘lim. Shunchaki yozganga chidab bo‘lmaydi, Shunchaki yozmoq bu–shoirga o‘lim. Parchada gap bo‘laklarining barchasi qo‘llanilgan. Satrlarda