WEB SAYT YARATISHDA AXBOROT XAVFSIZLIGINING O‘RNI

Аннотация

В данной статье рассматривается роль информационной безопасности при разработке веб-сайтов и её ключевые аспекты. Сайты оценивались на основе десяти основных уязвимостей OWASP. Результаты показали, что многие сайты не используют протокол HTTPS, шифрование данных и другие меры безопасности. Автор предлагает основныерекомендациипо обеспечению безопасностивеб-сайтов. Ключевые слова: Информационная безопасность, веб-сайт, HTTPS, OWASP, пользовательскиеданные,анализбезопасности Kirish. Raqamli texnologiyalar tez sur'atlarda rivojlanib borayotgan bir paytda, web saytlar har bir tashkilotning, korxonaning va hattoki shaxsiy loyihalarning ajralmas qismiga aylangan. Ammo bu qulayliklar bilan birga, axborot xavfsizligi bilan bog‘liq muammolar ham ortib bormoqda. Xakerlik hujumlari, ma’lumotlar o‘g‘irlanishi, foydalanuvchi ma’lumotlarining noqonuniy tarqatilishi kabi holatlar web sayt xavfsizligini dolzarb masalaga aylantiradi. Ushbu maqolada web sayt yaratish jarayonida axborot xavfsizligining o‘rni, muhim jihatlari va himoya usullari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot davomida bir nechta mashhur veb texnologiyalar (HTML, CSS, JavaScript, PHP) asosida yaratilgan saytlar tahlil qilindi. Xavfsizlik jihatidan tahlil qilish uchun OWASP (Open Web Application Security Project) tomonidan e’tirof etilgan asosiy 10 xavf (OWASP Top 10) o‘rganildi. Bundan tashqari, SSL sertifikatlarining qo‘llanilishi, autentifikatsiya tizimlari va ma’lumotlarni shifrlash mexanizmlari amaliy misollar orqali tahlil qilindi. Zamonaviy web saytlar nafaqat axborot uzatish va almashish vositasi, balki foydalanuvchi ma’lumotlarini yig‘ish, saqlash va qayta ishlash imkonini beruvchi tizimlar hisoblanadi. Shu sababli, har qanday web sayt xavfsizlik masalalariga jiddiy yondashishi lozim. Axborot xavfsizligi web saytning ishonchliligini, foydalanuvchi ma’lumotlarining maxfiyligini va tizimning barqaror ishlashini ta’minlashga xizmat qiladi. Internet orqali amalga oshirilayotgan kiberhujumlar sonining ortib borayotgani, xususan SQL injection, XSS va parolni taxmin qilish kabi usullarning keng qo‘llanilayotgani, web saytlarni himoyalash zaruratini yana-da www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 kuchaytiradi. Shu sababli dasturchilar har bir sayt yaratishda xavfsizlikni dastlabki bosqichdanoq rejalashtirishlari lozim. 1. SQLInjection — foydalanuvchi tomonidan kiritilgan so‘rovlar orqali ma’lumotlarbazasiga noqonuniykirish holatlari. Masalan, login formasi orqali bazadagi ma’lumotlaro‘g‘irlanishi. 2. Cross-site Scripting (XSS) — foydalanuvchi interfeysiga zararli JavaScript kodlarini kiritish orqali sayt foydalanuvchilari ustidan nazorat o‘rnatish. 3. Cross-site Request Forgery (CSRF) — foydalanuvchini o‘z ixtiyori bilan boshqa foydalanuvchi nomidan harakat qilayotgandek ko‘rsatish orqali firibgarlik hujumlari. 4. Brute-force attacks — login-parollarni avtomatlashtirilgan tarzda taxmin qilish orqali tizimga kirish. 5. HTTPS protokolini joriy etish – bu sayt va foydalanuvchi o‘rtasidagi barcha ma’lumotlar shifrlanadi vao‘g‘irlanish xavfi kamayadi. 6. Ma’lumotlar shifrlash (hashing) – foydalanuvchi parollarini ochiq holatda emas, balki masalan, bcrypt, SHA-256 kabi algoritmlarorqali shifrlab saqlash. 7. Server tomon tekshiruvlar – foydalanuvchi kiritgan har qanday ma’lumot (masalan, forma) serverda validatsiyadan o‘tishikerak. 8. WAF (Web Application Firewall) — bu xavfli trafikni aniqlab, avtomatik bloklashga yordam beradi. 9. Captcha va ikki bosqichli autentifikatsiya — avtomatlashtirilgan kirish (bot)larning oldini olishhamda foydalanuvchini aniqlashishonchliligini oshiradi. 10. Doimiy monitoring va log yuritish – serverda sodir bo‘ladigan harakatlarni kuzatish orqali hujumlarni erta aniqlash mumkin. Natijalar. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, axborot xavfsizligi web sayt yaratishda asosiy ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lishi kerak. Har bir ishlab chiquvchi minimal xavfsizlik choralarini ko‘rishi zarur: HTTPS, foydalanuvchi ma’lumotlarini shifrlash, SQL injection va XSS ga qarshi filtrlar o‘rnatish. Bundan tashqari, saytlar muntazam test qilinishi va yangilanib turilishilozim. Tahlil natijalariga ko‘ra, ko‘pchilik yangi yaratilgan saytlar xavfsizlikka yetarlicha e’tibor qaratmasligi aniqlandi. Xususan: 65%saytlar HTTPS protokolidan foydalanmagan. 40%saytlar foydalanuvchi ma’lumotlarini ochiq matn (plaintext)holidasaqlagan. 30%saytlar XSS(Cross-site Scripting) vaSQL injection hujumlariga qarshi Web saytxavfsizligi:tahdidlar vaularnibartaraf etish usullari 1-jadval. № Xavfturi Tavsifi Himoya chorasi Izohlar 1 SQL Ma’lumotlar bazasiga Prepared statements, Eng keng tarqalgan Injection zararli so‘rov yuborish serverda so‘rovni hujumturi orqali kirish tekshirish 2 Cross-site Interfeysga zararli Input sanitizatsiyasi, Ma’lumotlar Scripting JavaScript kodlarini kiritib HTML kodni o‘g‘irlanishi yoki (XSS) foydalanuvchiga zarar filtrlash s