BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA HAJM, SIG’IM O’LCHOV BIRLIKLARI TO’G’RISIDAGI TASAVVURLARNI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

The article examines and provides recommendations on methods for developing primary school students' understanding ofsuch units ofmeasurement as volumeand capacity. Keywords and phrases: capacity, units of measurement, volume, imagination, methodology, geometric figures, measurement, practical classes, students, mathematical thinking, visual materials, cubic centimeter, liter, cubicmeter. Maqola o'quvchilarda hajm haqidagi tasavvurlarini shakllantirishga qaratilgan bo'lib, ular hajm tushunchasini anglash, o'lchov birliklari va ularni amaliyotda qo'llash ko'nikmalarini rivojlantirishni maqsad qiladi. Darslar davomida o'quvchilarga hajmni tasavvur qilish, uning turli geometrik shakllar orqali ifodalanishi, shuningdek, hajmni o'lchash va uning birligiga oid bilimlar beriladi. O'quvchilarga hajmning o'lchov birliklari, masalan, kub santimetr (sm³), litr, metr kub (m³) va boshqalar bilan tanishtiriladiUshbu metodik yondashuv o'quvchilarning geometrik va matematik tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi. Hajm tushunchasi vauning ahamiyati Hajm – uch o‘lchovli fazoviy kattalik bo‘lib, biror jism yoki moddaning egallagan joyini ifodalaydi. Bu tushuncha geometriyada muhim o‘rin tutadi va kundalik hayotda ham keng qo‘llaniladi. Hajmni tushunish o‘quvchilarga atrof-muhitni aniq idrok etish, muhandislik va ilmiy tadqiqotlar kabi turli sohalarda muhim bo‘lgan ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam beradi. Hajm birliklari va ularning turlari www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Hajmni o‘lchash uchunturli birliklarqo‘llaniladi. Eng kengtarqalgan birliklarquyidagilar: Kub birliklar (m³,dm³,cm³) –ucho‘lchovlijismlarning hajminiifodalash uchun ishlatiladi. Suyuqliklar uchun litr, millilitrbirliklarishlatiladi. Amaliy birliklar(barrel, gallon)–muayyan sohalarda qo‘llaniladigan maxsusbirliklarhisoblanadi. Hajmni o‘rgatish metodikasi Hajm tushunchasini o‘quvchilargatushuntirishdaquyidagi metodlar samarali hisoblanadi: 1.Tasviriy metod –real predmetlar va modellaryordamida hajmni ko‘rsatish. 2.Eksperimental metod –hajmniamaliy o‘lchash va tajribalar orqali tushuntirish. 3.O‘yinmetodlari –interfaol mashg‘ulotlarvaloyihalar orqali o‘quvchilarning qiziqishini oshirish. 4. Muammoli ta’lim – hajmni o‘lchash bilan bog‘liq muammolarni hal qilish orqali o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirish. Hajm tushunchasini shakllantirish va uning o‘lchov birliklari bilan tanishtirish metodikasi bo‘yicha yana qo‘shimchama’lumotberaman. 1.O‘quvchilarda hajmtushunchasini shakllantirish bosqichlari Hajm haqida to‘liq tasavvur hosil qilish uchun quyidagi bosqichlarni bosqichma-bosqich amalga oshirish muhim: Bosqich 1: Hajm tushunchasini vizualtushuntirish O‘quvchilarga har xil shakldagi real jismlarni ko‘rsatish (kublar, silindrlar, konuslar, sharcha va boshqalar). Hajmning uzunlik va yuzadan farqini tushuntirish. Har xil jismlarning egallagan fazosini taqqoslash (masalan, ikkita turli kattalikdagi quti yoki idishni solishtirish). Bosqich 2: Hajmni o‘lchash birliklari bilantanishtirish Kub santimetr (cm³),kubdesimetr(dm³), kubmetr(m³) kabi birliklarni tushuntirish. Kundalik hayotda ishlatiladigan litrva millilitrbirliklarini joriy qilish. Kub birliklarning hajmni o‘lchashdagi o‘rni va ularning bir-biriga bog‘liqligini tushuntirish (masalan, 1dm³ =1litr). Bosqich 3: Amaliy mashg‘ulotlarvatajribalar o‘tkazish www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 O‘quvchilarga hajmni turli usullarda o‘lchash imkonini berish (idishlarni suv bilan to‘ldirish, hajmni hisoblash, o‘lchash vositalaridan foydalanish). Hajmni hisoblash uchun matematik formulalarni o‘rgatish (masalan, kubning hajmi = a³, to‘g‘ri burchakli parallelepipedning hajmi =a× b×h). Guruh bilan ishlashorqali turlijismlarning hajmini o‘lchash vataqqoslash. 2.Hajmni o‘rgatishda interfaol metodlar Hajm tushunchasini yaxshiroq o‘zlashtirishuchun quyidagi metodlarni qo‘llash tavsiya etiladi: a) Modellashtirish vatasvirlash 3Dmodellar vaLEGO kublardan foydalanib, hajmni tushuntirish. Kompyuter grafikasi yoki interfaol taqdimotlarorqali hajmni ko‘rsatish. b)Eksperiment vakuzatish Turli shakldagi idishlarni suv bilan to‘ldirib, ularning hajmini aniqlash. Hajm birliklarini qo‘llagan holda laboratoriya ishlarini o‘tkazish. c) O‘yin vaijodiy topshiriqlar “Qaysi idishdako‘proqsuv bor?”kabi o‘yinlar orqali hajm tushunchasini mustahkamlash. O'quvchilarni o‘zlariga tegishlipredmetlarning hajminio‘lchashga jalb qilish. 3.O‘quvchilarning hajmni tushunishida uchraydigan qiyinchiliklarva ularni bartaraf etish yo‘llari Ba’zi o‘quvchilar hajmni tushunishda muammolarga duch kelishlari mumkin. Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshiriladi: 1.Hajm va yuzani chalkashtirish –vizual taqqoslash va amaliy misollar yordamidatushuntiris