PEDAGOGIK FAOLIYATDA AGRESSIVLIK NAMOYON BO‘LISHINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK SABABLARI

Аннотация

This article analyzes the psychological interpretations of the concept of aggression, its descriptions by various psychological schools, and socio-psychological research on aggression and advanced approaches based on scientific sources, and sheds light on the factors that cause the manifestation of aggression in pedagogical activity, their types and forms from asocio-psychological perspective. Keywords: Aggression, pedagogical activity, sociability, oriental scholars, forms and types ofaggression. Bugungi kunda Yuksak tafakkur namoyandalarining asarlarida bilim olishga keng o‘rin berilgan bolib, o‘tmishda ham, hozirda ham, qayerda ta’lim sohasiga e’tibor yuqori bolsa, o‘sha yerda taraqqiyot doimo ilgarilab borganligi yaqqol ko‘rishimiz mumkin qolaversa ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar, ta’lim jarayonining murakkablashuvi va jamiyatdagi ijtimoiy-madaniy muhitning ta’siri o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlarga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Ba’zan stress, charchoq yoki muhit bosimi natijasida pedagoglarda agressivlik holatlari namoyon bo‘lishi mumkin. Bu esa ta’lim samaradorligiga salbiy ta’sir qiladi. O‘qituvchilar kasbiy faoliyat davomida turli agressivlik holatlariga duch kelishadi. Ayni paytda ta’lim tizimini isloh qilish ustuvormilliy loyihalardan biri hisoblanadi. Shavkat Mirziyoyevning “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” asarida ta’lim tizimini isloh qilish va pedagoglarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlash masalalariga katta e’tibor qaratilgan. Shavkat Mirziyoyevning ushbu asarida “ O‘qituvchi – jamiyat taraqqiyotining asosiy ustunlaridan biri hisoblanadi, shu sababdan O`qituvchilarning jamiyatdagi mavqeini oshirish uchun ularning mehnatini munosib rag’batlantirish pedagoglarga bo‘lgan hurmatni oshirish, ularning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish. O‘qituvchilarning ijtimoiy hayotdafaolligini oshirish vaularga ijtimoiyimtiyozlar yaratish borasida soʻzyuritilgan. Faoliyat nazariyasi kontekstida pedagogik faoliyatni tahlil qilish (B.G. Ananev, S. P. Beznosov, A. N. Leontev, S. L. Rubinshteyn, V. A. Slastenin, G. V. Suxodolskiy, V. D. Shadrikov va boshqalar) faoliyatning ob‘ekti kuchli shaxsiy omil ekanligini ko‘rsatdi, chunki u shaxsning www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 shakllanishi va deformatsiyasini belgilaydi kasbiy faoliyat sub’ekti va uni shakllantiradi. 20- asrda agressiy va tajovuzni psixologiya doirasida batafsilroq o‘rganish boshlanadi. Bu davrda "tajovuz" atamasi vauning terminologik ta’rifigabirinchi urinishlar paydo bo`ldi.1 “Agressiya” so‘zi lotincha “aggredi” so`zidan kelib chiqqan bo`lib, uning ildizi “adgradi” so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, so‘zma-so‘z “gradus” “qadam” va “ad’’ “yoqish”, ya’ni “davom etish”,“qadam”degan ma’nolarni bildiradi. Agressiya – bu atrofdagilarga tanaviy yoki ruhiy zarar yetkazish maqsadida yo`naltirilgan xatti- harakatlar majmuidir. Bu tushuncha psixologiyada ko‘p qirrali talqinlarga ega bo‘lib, ularni quyidagicha guruhlash mumkin:  Biologik yondashuv (S.Freyd, K.Lorenz): Agressiya inson tabiatida mavjud bo‘lgan instinktiv kuchdir.  Frustratsiya-agressiya nazariyasi (J.Dollard va L.Berkowitz): Inson istaklariga erisholmaganda agressiv bo‘lishi mumkin.  Ijtimoiyo‘rganish nazariyasi (A.Bandura): Agressivlik kuzatuvva taqlidorqali o‘rganiladi.  Kognitiv yondashuvlar (L.Ross, D.Dodges): Shaxsning vaziyatni idrok etish usuli, tafakkur jarayonlari agressiyani keltirib chiqaradi. Pedagoglarda agressivlikning ijtimoiy-psixologik sabablari: Shaxsiy stress va charchoq pedagoglarning o‘z shaxsiy hayotidagi stress va charchoq, ishdagi qiyinchiliklar agressivlikka olib kelishi mumkin. O‘qituvchilarning o‘zlariga bo‘lgan talablar, doimiy ish bosimi va past maoshlar, ular o‘z ishiga nisbatan salbiy munosabatda bo‘lishlariga sabab bo‘lishi mumkin. Kasbiy ko‘nikmalarning yetishmasligi pedagoglarning kasbiy tayyorgarligining pastligi, darsni samarali tashkil etish va o‘quvchilar bilan munosabatda bo‘lishda qiyinchiliklar yaratadi. Bu holat o‘qituvchilarda agressivlikka sabab bo`lishi mumkin, chunki ular o‘z ishlarida muvaffaqiyatsizlikni boshdan kechirishadi. O‘quvchilar bilan noto`g’ri munosabat: O‘quvchilarga nisbatan etarli ehtiyotkorlik va hurmatni ko‘rsatmaslik, ularning xatti- harakatlarini nazorat qilishda kamchiliklar pedagogning agressiv bolishiga olib kelishi mumkin. Bir qator tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, tajovuz faqat kimgadir zarar etkazish niyati bo‘lmasa, konstruktiv bo‘lishi mumkin. Bunday holda, tajovuzkor xatti-harakatlar mudofaa yoki beixtiyor harakatlarga yoki o‘zini o‘zi tasdiqlash sifatida tajovuzkorlikka kamayadi. Demak, T.V.Levkova pedagogik tajovuzni dualistik hodisa deb hisoblaydi. Muallifning fikricha, inson agressivligi tajovuzkorlik (dushmanlik, buzg’unchilik, zo‘ravonlik) va talabchanlik (zo‘ravonlik, konstruktivlik) kabi shaxsiy xususiyatlar shaklida namoyon bo‘