ORGANIK BIRIKMALARNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA TUZILISH NAZARIYASI

Аннотация

This article discusses the classification of organic compounds and their structural theories, which are one of the basic concepts of organic chemistry. Correct classification of organic compounds is an important factor intheir study, understanding reaction mechanisms, and synthesizing new substances. The article examines the criteria for classifying compounds based ontheir carbon skeleton, functional groups, degree of saturation, and chain shape in the molecule. It also analyzes the stages of formation of structural theories, their scientific development, and practical significance. Keywords: Organic chemistry, organic compounds, structural theory, Kekulé model, hybridization, resonance, aromaticity, functional groups, saturated compounds, unsaturated compounds, classification, alkanes, alkenes, alkynes, benzene, pharmaceuticals, polymer chemistry, structural stability, molecular shape, electronic structure, sigma bond, pi bond, resonance energy, carbon skeleton, chemical properties, reactivity. Аннотация: В статье дается всесторонний обзор классификации органических соединений и их структурных теорий, которые являются одними из основных концепций органической химии. Правильная классификация органических соединений является важным фактором, необходимым для их изучения, понимания механизмов реакций и синтеза новых веществ. В статье рассматриваются критерии классификации соединений по углеродному скелету, функциональным группам, степени насыщенности и форме цепи в молекуле. Анализируются также этапы становления структурных теорий, их научное развитиеи практическое значение. Ключевые слова: Органическая химия, органические соединения, структурная теория, модель Кекуле, гибридизация, резонанс, ароматичность, функциональные группы, насыщенные соединения, ненасыщенные соединения, классификация, алканы, алкены, алкины, бензол, фармацевтика, полимерная химия, структурная стабильность, www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 молекулярная форма, электронная структура, сигма-связь, пи-связь, энергия резонанса, углеродныйскелет,химическиесвойства,реакционнаяспособность. Kirish: Rus olimi A.M. Butlerov organik birikmalaming kimyoviy tuzilish nazariyasi deb ataluvchi o‘z nazariyasida organik birikmalar xossalariga birikma tarkibi va kimyoviy tuzilishi ta’sirqilishiniko‘rsatgan. A.M. Butlerov organik birikmatabiatiga quyidagicha ta’rif bergan (1861-yil) (Murakkab zarrachaning kimyoviy tabiati uning tarkibiga kiruvchi elementlar zarrachalarining tabiati, ulaming miqdori vakimyoviy tuzilishiga bog‘liq.) Bu ta’rifdagi asosiy fikr moddaning kimyoviy tuzilishi bo‘lib, u molekuladagi atomlar bir-biri bilan qanday tartibda bog‘langaniga e’tibor beradi. Molekula tarkibidagi atomlar xili va ulaming soni birxil, ammo bir-biri bilan turli tartibdabog‘langan boTsa-da, ulaming xossalari ham har xil bo‘ladi. Ma’lumki, bunday moddalar izomerlar deb ataladi. Modda tarkibidagi atomlar bir-biri bilan qanday bog‘langanligidan qat’i nazar, ularbir-biriga ta’sir ko‘rsatib turadi, shu ta’sirtufayli moddaning xossalari shakllanadi va bu bilan u atomlaming oddiy mexanik aralashmasidan farq qiladi. A.M. Butlerov ta’rifi organik birikmaning xossalariga uning elektron va fazoviy tuzilishi hamda boshqaomillaming ta’sirqilishinihisobga olmaydi. Organik kimyo - uglerod atomining boshqa elementlar bilan hosil qilgan birikmalarini o'rganadigan keng qamrovli va sermazmun ilmiy soha hisoblanadi. Bu sohaning alohida e'tibor qaratiladigan jihatlaridan biri organik birikmalarning xilma-xilligi va ularning fizik, kimyoviy, biologik xossalari bilan bog'liq bo'lgan tuzilmasidir. Organik birikmalarning o'ziga xos xususiyatlarini to'g'ri tushunish va ularni sinf-sinflarga ajratish bugungi zamonaviy kimyo fanining poydevorlaridan biri sanaladi. Organik birikmalar tabiiy va sun'iy manbalardan olinadi hamda hayotiy jarayonlar, sanoat texnologiyalari, farmatsevtika, qishloq xo'jaligi, oziq-ovqat sanoati, polimerlar kimyosi, bioorganik kimyo va boshqa ko'plab yo'nalishlarda beqiyos ahamiyatga ega. Masalan, oddiy bir organik birikma - etanol - bioyoqilg'i, antiseptik va erituvchi sifatida keng qo'llaniladi. Shuningdek, ko'plab dorivor moddalar (masalan, aspirin, paratsetamol), plastmassalar (polietilen, polivinilxlorid), bo'yoqlar va hatto inson organizmidagi gormonlar ham organiklardandir. Bu xilma-xillikni ilmiy asosda o'rganish uchun birinchi navbatda organik birikmalarning sinflanishi zarur. Sinflanish orqali har bir birikmaning umumiy va o'ziga xos tuzilish elementlari aniqlanadi, bu esa ularning kimyoviy reaksiyalardagi xatti-harakatini bashorat qilishga imkon beradi. To'yingan va to'yinmagan, siklik va atsiklik, aromatik va geterotsiklik birikmalar - bularning har biri alohida sinf bo'lib, o'ziga xos xususiyatlarga ega. Biroq bu sinflarni to'g'ri tushunish uchun faqat tashqi tuzilishga emas, balki molekulaning ichki elektron tuzilis