TRANSPORT VOSITALARIDA FIZIK XAVFSIZLIK OMILLARI VA ULARNI RAQAMLI BOSHQARUV TIZIMI

Аннотация

The article explores the physical safety factors of transport vehicles and the issues related to their control through digital management systems. It 285 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 provides a technical analysis of the functions of passive and active safety systems in transport vehicles. To enhance their effectiveness, the use of modern digital control systems is substantiated, including sensor networks, electronic control units (ECUs), IoT technologies, and systems based on artificial intelligence. These approaches contribute to increasing the safety level of transport vehicles, reducing the impact of the human factor, and preventing road traffic accidents through the implementation of automated control systems. Keywords: physical safety, transport vehicle, digital control system, temperature, pressure, speed, sensors, ECU, ADAS, safety factors, IoT, automated transport, approach, automobile, blockchain, mechatronics. Kirish. Bugungi kunda transport vositalarining soni ortib borayotgan sharoitda ularning xavfsizligini ta’minlash dolzarb ilmiy-texnik masalalardan biri hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, har yili YTHlar tufayli millionlab odamlar halok bo‘lmoqda. Bunday holatlarda transport vositalarining fizik xavfsizlik omillarini chuqur o‘rganish va zamonaviy raqamli boshqaruv texnologiyalarini joriy etish zarurati ortib bormoqda. Transport vositalarida fizik xavfsizlik omillarini tahlil qilish va ularni raqamli boshqaruv tizimi asosida samarali nazorat qilish jarayoni bir qator milliy me’yoriy hujjatlarga asoslanadi. Jumladan, 1999 yildagi O‘zbekiston Respublikasining “Yo‘l harakati to‘g‘risida”gi Qonuni transport vositalarining xavfsiz harakatini ta’minlash, ularning texnik holatini nazorat qilish, hamda yo‘l harakati ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini belgilab beradi. Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari bilan avtomobil transport vositalarining texnik ko‘rikdan o‘tkazilish tartibi, shuningdek, diagnostika va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha tartiblar belgilanadi. Masalan, O‘z DSt 3032:2018 standarti asosida transport vositalarining texnik xizmat ko‘rsatish va xavfsizlik holati nazorat qilinadi. Bundan tashqari, O‘z DSt ISO 26262 standarti avtomobillardagi elektron boshqaruv tizimlarining funksional xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha muhim mezonlarni belgilaydi. Raqamli boshqaruv tizimlarining transport xavfsizligiga integratsiyasi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategik dasturida o‘z aksini topgan. Ushbu strategiya asosida aqlli transport tizimlari (Intelligent Transport Systems – ITS), masofaviy monitoring, datchiklar orqali nazorat, sun’iy intellekt va IoT texnologiyalarini joriy etish ko‘zda tutilgan. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentning 2022-yil 28- fevraldagi PQ–60-son qarori asosida yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashda raqamli texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha muhim chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Yuqorida tilga olingan me’yoriy hujjatlar transport vositalarida fizik xavfsizlikka oid talablarni, shuningdek, ularni zamonaviy raqamli boshqaruv tizimlari 286 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 orqali nazorat qilishning huquqiy, texnik va tashkiliy asoslarini belgilaydi. Bu esa transport sohasida xavfsizlik darajasini oshirish, inson omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytirish va yo‘l-transport hodisalarining oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. Transport vositalarining fizik xavfsizligi — bu harakatlanish jarayonida yo‘lovchilar, haydovchi va atrof-muhit uchun xavfsiz sharoitlarni ta’minlaydigan muhandislik va texnologik omillar majmuasidir[5]. Bunday omillar transport vositasi konstruksiyasi, harakatga keltiruvchi tizimlar, tormozlash tizimi, yoritish, signalizatsiya, datchiklar, xavfsizlik kamarlaridan tortib, avtomobil kuzovining deformatsiyalanuvchan zonalarigacha bo‘lgan barcha elementlarni o‘z ichiga oladi. 1. Fizik xavfsizlik omillari:  Xavfsizlik kamarlarining konstruktiv mustahkamligi.  Eshiklar va o‘rindiqlarning mustahkamligi va blokirovka tizimi.  Deformatsiyalanuvchi zona (crash zone) va energiyani so‘ruvchi strukturalarni o‘z ichiga oladi. 2. Raqamli boshqaruv tizimida esa zamonaviy transport vositalarida xavfsizlik omillarini real vaqtda nazorat qilish va boshqarish raqamli tizimlar orqali amalga oshiriladi. Ular quyidagi texnologiyalarni o‘z ichiga oladi:  IoT (Internet of Things) asosidagi datchiklar tarmog‘i:  Harorat, bosim, tezlik, aylanish burchagi, signal, tormoz holati va boshqa parametrlarni real vaqtda o‘lchab uzatadi.  CAN (Controller Area Network) yoki LIN (Local Interconnect Network) orqali markaziy boshqaruvga yuboriladi. 3. Integratsiyalashgan xavfsizlik modullari: ECU (Electronic Control Unit): avtomobilning markaziy “Miyasi” bo‘lib, barcha xavfsizlik tizimlarini boshqaradi[6