OQOVA SUVNING BIOLOGIK TOZALASHDA REAGENTLARNI QO‘LLAB FOSFORSIZLANTIRISH USULINING TAHLILI

Аннотация

Oqova suvlarni fosfatsizlantirishning ishlatiladigan usullarini afzalligi va kamchiligi, birgalikda biologik va fizik-kimyoviy jarayonlarga asoslangan fosfor birikmalarini ketkazishning umumlashgan usullarini o‘rganishga alohida qiziqish uyg’otadi. Biroq, reagent vositalarining faol gilning mikrobli holatiga ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan va bunday tadqiqot natijalari ziddiyatli bo‘ladi. Annotation: The advantages and disadvantages of the used methods of dephosphotation of wastewater are of particular interest in the study of combined methods for the removal of phosphorus compounds based on joint biological and physicochemical processes. However, the effect of reagent drugs on the state of the microbial community of activated sludge remains poorly understood, and the results of such studies are contradictory. Kalit so‘zlar: fosfolipidlar, fosfoproteidlar, fermentlar, mikroorganizm, ortofosfat, oqova suv, reagent, fosfor, nukleinli kislota, nukleproteid (phospholipids, phosphoproteins, enzymes, microorganism, orthophosphate, waste water, reagents, phosphorus, nucleic acid, nucleproteide). Hozirgi kunda dunyo miqiyosida aholi sonining ortishi natijasida ularning ehtiyojlarini qondirish maqsadida har xil turdagi sanoat korxonalari jadal ravishda o‘smoqda, har xil turdagi ishlab chiqarish korxonasi va aholi sonining o‘sishi natijasida har xil turdagi ishlab chiqarish va xo‘jalik-maishiy oqova suvlari hosil bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan bu turdagi oqova suvlarga ishlov berish va tozalash muammosi dolzarbligicha qolmoqda. 241 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 An’anaviy tozalash inshootlarida bu turdagi oqova suvlarni tozalash biroz qiyinchiliklar to‘g’dirishi mumkin, shu sababli amaliyotda alyuminiy va temir tuzlaridan foydalangan holda koagulyantlarni qo‘llash maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz va bu koagulyantlarni biologik tozalash inshootlarining turli nuqtalaridan qo‘shish samaraliroqdir. Shuningdek biologik jarayonlari uchun zararli bo‘lmagan temir yoki alyuminiy tuzlaridan iborat ishlab chiqarish chiqindilaridan foydalanish mumkin va ular quyidagilardir: masalan alyuminiy sulfat, alyuminiy xlor, temir sulfat va kamroq ohaklar [1]. Yuqorida keltirib o‘tilgan reagentlar – ohak, alyuminiy va temir tuzlarini mustaqil ravishda yoki yuqori molekulyar polielektrolitlar (flokulyant) bilan birgalikda qo‘llash mumkin bo‘ladi [1,2,3,4,7,8]. Oqova suvlar ohak bilan ishlov berishda muhit ko‘osatkichi ishqoriy bo‘lishi kerak, natijada trikalsiyfosfat va gidrooksiapatitlar hosil bo‘lib cho‘kmaga tushadi, cho‘kmay qolgan qismi ya’ni polifosfatlar esa cho‘kmalar yuzasiga sorbsiyalanadi. Koagulyasiya mahsulotlari juda mayda, yomon cho‘kadigan kristallardan iborat bo‘lib, ularni to‘liq ajratish uchun kuchli ishqorli muhit (рН=10,5-11) kerak bo‘ladi, shuning uchun ohak sarfi asosan muhitning yuqori ishqorligini saqlash kerakligi bilan belgilanadi. Kalsiy oksidi bilan oqova suvlar ishlov berilganda, ulushining tarkibiga qarab СaO ko‘rinishida 150 dan 400 mg/dm3 gacha bo‘ladi. Сa(ON) yoki СaO ko‘rinishida ishlatilganda, fosfatlar Сa+ ionlari bilan birikib 2 birgalikda cho‘kmaga tushadi, buning afzalligi shundaki, oqova suvlarning tarkibi murakkab, organik aralashmalarga nisbatan past sezgirligi, avtomatlashtirish qo‘layligi, ishlatish nisbatan oddiy va ishqoriy muhitning zararlovchi ta’siriga chidamligidir [1,2,9]. Ayrim chet ellik olimlar fikricha рН muhiti 11 ga yetganda ayrim mikroorganizmlar 99 foizgacha kamayadi. Alyuminiy va temir tuzlari bilan ishlov berib cho‘ktirishda hosil bo‘lgan cho‘kmaning hajmi, kalsiy bilan ishlov berilganda cho‘kadigan cho‘kmani hajmidan bir necha barobar katta bo‘ladi va shu bilan birgalikda kalsiy bilan ishlov berilganda hosil bo‘ladigan cho‘kma osongina tiklanadi [1,2,9]. Bu usulning kamchiligi shundan iboratki, quvur devorlarida, nasos korpuslarida qo‘yqalarning hosil bo‘lishi va agar birlamchi tindirgichlardan oldin kalsiy ionlari qo‘shilsagan cho‘kmalar kalmatasiyasi paydo bo‘ladi. Shu bilan birgalikda keyingi boshqa maqsadlar uchun ishlatish kerak bo‘lsa yoki havzaga tashlashda bu turdagi suvlarni neytrallash talab etiladi. Uch valentli alyuminiy va temir tuzlari bilan oqova suvlar tarkibidan fosforlarni chiqarishda, erimaydigan fosfatlar hosil bo‘ladi va cho‘kmaga tushadi, tuzlarning gidrolizlanishi natijasida gidrooksid momiqlarida murakkab fosfat va organik fosfat birikmalarini sorbsiyalanishi sodir bo‘ladi. Nazariy jihatdan hisoblaganda erigan fosfor hisobida 1,8 mgni alyuminiy tuzlari uchun 0,87 va temir tuzlari uchun esa 1,0 242 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 mg ni tashkil qiladi. Ammo bu ulushlar yuqori hisoblanadi, chunki, koagulyantning bir qismi oqova suvlarni boshqa iflosliklarini cho‘ktirishga sarflanadi va mos ravishda taxminan 1 mg ga 1 – 8 mg ni tashkil qiladi [1,5]. Nafaqat shahar oqova suv