FARMATSEVTIKA SANOATIDA ISHLATILADIGAN ENG KO‘P TARQALGAN DORIVOR O‘SIMLIKLAR

Аннотация

В данной статье рассматриваются лекарственные растения, широко применяемые в фармацевтической промышленности, их биологически активные вещества, роль в производстве лекарственных средств и лечебные свойства. Освещаются растения, соответствующие требованиям международной и национальной фармакопеи, процесс их преобразования в фармацевтические препараты и их значение для фармацевтической отрасли. Ключевые слова: Фармацевтическая промышленность, лекарственные растения, биологически активные вещества, экстракт, фитопрепараты, натуральные лекарственные средства. Farmatsevtika sanoati zamonaviy tibbiyotning asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib, kasalliklarni oldini olish, aniqlash va davolashda muhim rol o‘ynaydi. Garchi sintetik dori vositalari keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da, dorivor o‘simliklar haligacha tabiiy, 230 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 xavfsiz va samarali manba sifatida yuqori qadrlanadi. Butunjahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda mavjud dori vositalarining 25–30% i bevosita yoki bilvosita o‘simlik kelib chiqishiga ega. Dorivor o‘simliklar quyidagi jihatlari bilan farmatsevtika sanoatida qadrlanadi: tabiiyligi va ekologik xavfsizligi, kam yon ta’sirga ega bo‘lishi, organizmga kompleks ta’sir ko‘rsatishi, biologik faol moddalarga boyligi (alkaloid, glikozid, flavonoid, efir moyi, saponin, vitamin ) Quyida zamonaviy farmatsevtika sanoatida keng qo‘llaniladigan eng muhim dorivor o‘simliklar va ularning farmakologik xususiyatlari keltirilgan: a) Qizilmiya (Glycyrrhiza glabra) Biologik faol moddasi: Glitsirrizin, flavonoidlar Shifobaxsh xossalari: Yallig‘lanishga qarshi, balg‘am ko‘chiruvchi, immunostimulyator Preparatlar: "Glyciram", "Likviriton", sirop shaklidagi dori vositalari b) Momaqaymoq (Taraxacum officinale) Biologik moddasi: Taraksatsin, inulin Shifobaxsh xossalari: Safro haydovchi, jigar faoliyatini yaxshilovchi Preparatlar: Gepatoprotektor vositalar tarkibida ishlatiladi c) Arnika (Arnica montana) Biologik moddasi: Helenalin, flavonoidlar Shifobaxsh xossalari: Antiseptik, og‘riq qoldiruvchi Preparatlar: Yallig‘lanishga qarshi kremlar va malhamlar d) Atirgul (Rosa spp.) Biologik moddasi: Efir moyi, flavonoidlar, C vitamini Shifobaxsh xossalari: Antiseptik, immunostimulyator Preparatlar: "Rose oil", kosmetik preparatlar e) Na’matak (Rosa canina) Biologik moddasi: Askorbin kislotasi (vitamin C), bioflavonoidlar Shifobaxsh xossalari: Immunitetni oshiradi, sovuqda yordam beradi Preparatlar: "Ascorutin", vitamin choylar tarkibida f) Yalpiz (Mentha piperita) Biologik moddasi: Mentol, efir moyi Shifobaxsh xossalari: Antispazmodik, tinchlantiruvchi, antiseptik Preparatlar: "Valemidin", "Validol", shamollashga qarshi dorilar O‘simliklar farmatsevtik preparatlarga aylantirilishining asosiy bosqichlari quyidagilardir: 1. Xomashyoni yig‘ish: O‘simlikning foydali qismi (barg, ildiz, gullar) mavsumga mos yig‘iladi 2. Quritish va saqlash: Optimal harorat va namlikda 231 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 3. Ekstraksiya: Biologik faol moddalarning spirt yoki suv asosida ajratilishi 4. Standartlashtirish: Tarkibiy moddalarning miqdorini aniqlash 5. Formulalash: Tayyor preparat (tabletkalar, sirop, tinktura) holatiga keltirish O‘zbekiston farmatsevtika sohasida ham dorivor o‘simliklardan keng foydalaniladi, shuningdek, xususiy korxonalar na’matak, qizilmiya, yalpiz, zubturum, shuvoq, arpa, momaqaymoq kabi o‘simliklardan fitopreparatlar ishlab chiqarmoqda. Xulosa: Farmatsevtika sanoatining rivojlanishida dorivor o‘simliklar asosiy rol o‘ynaydi. Ular dori vositalarining tabiiy, samarali va ekologik toza manbai hisoblanadi. O‘zbekiston florasida mavjud 750 dan ortiq dorivor o‘simlik turlarini o‘rganish, sanoatga joriy etish va eksport imkoniyatlarini kengaytirish milliy salomatlik siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Kelajakda biofaol moddalarga boy, innovatsion fitopreparatlar yaratish orqali dorivor o‘simliklarning farmatsevtika sanoatidagi ahamiyati yanada ortadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ruzmetov M.K. – O‘simliklar kimyosi, Toshkent, 2018 2. Samatov Sh.R. – Fitoterapiya asoslari, Toshkent, 2020 3. WHO Monographs on Selected Medicinal Plants 4. Medicinal Plants in Pharmacy – Elsevier, 2020 5. Karimov A.K. – Dorivor o‘simliklar, Toshkent: Fan, 2016 6. Farmakopeya Respubliki Uzbekistan – 2021-yil nashri 7. Medicinal Plants Database – Kew Gardens, UK 8. PubMed Central – “Medicinal plant use in pharmaceutical industry”, 2023 232