UMUMTA’LIM MAKTABLARINING YUQORI SINF O‘QUVCHILARIDA KASB TANLASHNING PSIXOLOGIK JIHATLARI

Аннотация

This article examines the psychological characteristics of the problem of career choice in high school students. The concept of a person's psychological readiness for professional choice is revealed. When carrying out professional selection, the strategies of professional choice and educational trajectories of high school students are considered. The main directions of career guidance work with high school students are proposed. Key words: professional choice, psychological preparation for career choice, professional choice strategies. Katta o‘smirlik davri — kasbiy o‘z-o‘zini aniqlashning eng muhim bosqichlaridan biridir. Aynan shu paytda jamiyat yoshlarning kelajakdagi hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan kasb tanlash vazifasini belgilaydi. Shuning uchun barcha hayotiy rejalar, dasturlar va maqsadlar yuqori sinf o‘quvchilari tomonidan kasb tanlash doirasida shakllantiriladi. Ular ongli ravishda o‘z hayotlarini rejalashtirib, qarorlari va xatti-harakatlari bilan ushbu rejalarni amalga oshirishga intiladilar. Shu bilan bir vaqtda, shaxsning uzluksiz rivojlanish jarayoni hamda voqelikning real shart-sharoitlari bu rejalar va hayot haqidagi tasavvurlarni o‘zgartiradi, bu esa o‘smirlarning kasb tanlashiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Yuqori sinf o‘quvchilari o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovlar shuni ko‘rsatadiki, 9-sinf o‘quvchilarining 85 foizdan ortig‘i o‘z kelajakdagi kasbini hali aniq bilmaydi. 133 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Shuningdek, 10-sinf boshidagi o‘quvchilarning qariyb 30 foizi o‘qishni davom ettirish joyini tanlamagan yoki tanlovining to‘g‘riligiga ishonchi komil emas, ya’ni qaysi fanlarga jiddiy e’tibor qaratish kerakligini aniqlamagan [8]. Kasbiy tanlov vaziyatining murakkabligi ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan variantlar va qabul qilingan qarorning oqibatlarining noaniqligi bilan bog‘liq bo‘lib, uning natijalari uzoq muddatli istiqbolda jamiyat tuzilmasidagi ijtimoiy pozitsiyani belgilaydi. Bundan tashqari, zamonaviy jamiyatda kasb tanlash jarayoni ta’lim tanlash bilan qisman almashtirilmoqda. Bu jarayonda bitiruvchi nafaqat kasbni, balki kasbiy ta’lim darajasini (o‘rta yoki oliy) hamda o‘zini qiziqtirgan faoliyat sohasida kasbiy tayyorgarlik dasturlari taqdim etilgan aniq ta’lim muassasasini tanlaydi [10]. D.A.Leontev va Ye.V.Shelobanova kasb tanlashda kelajakning mumkin bo‘lgan variantlarini qurish bo‘yicha konstruktiv-kognitiv faoliyatni asosiy bo‘g‘in deb hisoblaydilar. Chunki bu faoliyat qarorlarning oqibatlarini nisbatan realistik tasvirlash uchun ko‘plab omillar va sharoitlarni o‘zaro bog‘lash, tendensiyalarni aniqlash va ekstrapolyatsiya qilish, hamda qarorlarning oqibatlarini oldindan tasavvur qilishni talab qiladi [6]. A. Klimovning fikricha, kasb tanlash — bu nafaqat o‘zaro bog‘liq qadamlarning ma’lum bir zanjiridan iborat mehnat va hayot yo‘lini alohida tanlashdir. U “odatda muhitda ozmi-ko‘pmi batafsil mo‘ljal olishdan boshlanadi, keyinchalik keyingi harakatlarning mumkin bo‘lgan variantlari va ularning oqibatlarini tanlash va baholash, motivlarning ozmi-ko‘pmi ifodalangan kurashi, nihoyat, u yoki bu qarorni shakllantirishdan iborat” [5, 386-b]. Shuningdek, kasb tanlash — bu o‘z kasbiy mehnat yo‘lini doimiy ravishda loyihalash va real qurishda faol ishtirok etishdir. Umuman olganda, kasb tanlash — bu o‘z qobiliyatlari va imkoniyatlarini baholashga asoslangan shaxsiy intilishlarning ma’lum darajasini aks ettiradi. Bu jarayon shaxsning yuqori darajadagi faolligini, ongli ruhiy o‘zini boshqarish qobiliyatini, shuningdek nazorat va baholash sohasining rivojlanganligini talab qiladi. Kasb tanlash muammosi 8-11-sinflarda o‘qiyotgan katta o‘smirlar uchun eng dolzarb masala hisoblanadi. Bu davr mustaqillik va o‘z-o‘zini anglashning o‘sishi, “Men” obrazini kashf etish, faoliyatning o‘zgarishi hamda aqliy rivojlanish qonuniyatlari bilan chambarchas bog‘liq. O‘smir ulg‘aygan sari uning vaqt istiqboli kengayib, o‘tgan va kelajak haqida qarashlari chuqurlashadi. O‘z-o‘zini anglash ijtimoiy o‘z-o‘zini belgilash va hayotiy rejalarni shakllantirish bilan bog‘lanadi. L.I.Bojovich fikricha, katta maktab yoshi — faol dunyoqarash izlanishlari davri, hayot mazmuni muammosi esa uning diqqat markaziga aylanadi. Insonning borligi va o‘zining ma’nosi haqidagi savollarga aniq javob izlash keyingi hayotni rejalashtirish va maqsadlarni belgilash bilan uyg‘unlashadi. Bu davrda nafaqat kim bo‘lish, balki qanday bo‘lish masalasi ham hal etiladi, axloqiy tushunchalar shakllanadi. Voyaga yetgan ijtimoiy va shaxslararo munosabatlar, hayot faoliyatining kattalar shakllarida 134 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 ishtirok etish bilan yoshlikdagi “Men” obrazining barqarorlashuvi sodir bo‘ladi, o‘z- o‘zini hurmat qilish o‘sishi kuzatiladi [3]. V.A.Bodrov katta o‘smirlik davrini hayot va mehnatga tayyorgarlik davri deb ta’riflaydi. Bu davrda o‘qu