GERONTOPSIXOLOGIYA – QARILIK DAVRIDAGI O‘ZGARISHLAR

Аннотация

Ushbu maqolada gerontopsixologiya fanining mazmun-mohiyati, predmeti va asosiy tadqiqot yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Gerontopsixologiya — qarilik davrida inson psixikasida sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarni, ularning sabablari va oqibatlarini o‘rganadigan psixologiya sohasi bo‘lib, inson hayotining kechki davridagi emotsional, kognitiv, ijtimoiy va motivatsion xususiyatlarini chuqur o‘rganadi. Maqolada keksayish jarayonining psixologik jihatlari, shaxsning o‘zini anglash darajasi, hayotdan qoniqish, yolg‘izlik, psixologik moslashuv va o‘z-o‘zini realizatsiya qilish kabi muhim jihatlar yoritiladi. Shuningdek, keksalarda uchraydigan psixologik muammolarni bartaraf etishda psixoprofilaktika, psixokorreksiya va psixoterapiyaning o‘rni haqida fikr yuritiladi. Keksalar bilan ishlovchi psixologlar, gerontologlar hamda ijtimoiy xizmat ko‘rsatuvchi mutaxassislar uchun gerontopsixologiyaning ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: gerontopsixologiya, qarilik psixologiyasi, kognitiv o‘zgarishlar, emotsional barqarorlik, psixologik moslashuv, yolg‘izlik, hayotdan qoniqish, keksalar psixoterapiyasi, qarilikdagi shaxs rivoji, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash. Gerontopsixologiya — psixologiya fanining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, inson hayotining qarilik bosqichidagi psixik jarayonlari va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganadi. Bu fan qarilik davrining tabiiy biologik va ijtimoiy o‘zgarishlari fonida insonning emotsional, kognitiv, motivatsion va ijtimoiy holatini chuqur tahlil qiladi. Gerontopsixologiya nafaqat keksalar ongida kechayotgan o‘zgarishlarni, balki bu o‘zgarishlarning jamiyatdagi o‘rni, shaxsiy qadriyatlar tizimi va ichki kechinmalarga bo‘lgan ta’sirini ham yoritadi. Keksayish jarayonida inson organizmida fiziologik o‘zgarishlar sodir bo‘ladi, bu esa psixik faoliyatning ham ayrim jihatdan susayishiga olib keladi. Xususan, xotira, tafakkur, diqqat kabi kognitiv funksiyalarning sekinlashuvi, emotsional barqarorlikda o‘zgarishlar, psixologik faollikning pasayishi, yolg‘izlik tuyg‘usi va hayotiy maqsadlarning zaiflashuvi kuzatiladi. Shu bilan birga, ba’zi keksa kishilar o‘z hayoti davomida to‘plagan tajriba, donishmandlik va barqaror qadriyatlar asosida ijtimoiy faoliyatda ishtirok etishda davom etishadi. Shaxsning qarilik davridagi o‘zini anglash darajasi, hayotiy yo‘lini qayta baholash, o‘zining jamiyatdagi o‘rnini aniqlash hamda hayotdan qoniqish darajasi gerontopsixologiyaning asosiy tadqiqot obyektlaridan hisoblanadi. Ma’lumki, inson yoshi ulg‘aygan sayin o‘zining o‘tmishiga murojaat qilishga moyil bo‘ladi, bu 117 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 esa retrospektiv tafakkur, nostalgiya va hayotiy tajribani ruhiy barqarorlik manbai sifatida qabul qilish kabi psixologik holatlarni yuzaga keltiradi. Biroq qarilik davri har doim ham ruhiy sokinlik va qoniqish bilan kechavermaydi. Ayrim hollarda yolg‘izlik, oila a’zolari bilan yetarli darajadagi emotsional aloqa yo‘qligi, sog‘liq muammolari, ijtimoiy izolyatsiya va o‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishi psixologik noqulayliklarni keltirib chiqaradi. Bunday holatlarda psixoprofilaktika, psixokorreksiya va psixoterapiya usullarining qo‘llanilishi katta ahamiyat kasb etadi. Shu sababli gerontopsixologiyada mutaxassislarning keksa yoshdagilar bilan individual va guruhiy shakldagi ishlari, ularning ijtimoiy faolligini qo‘llab-quvvatlash, hayotdan qoniqish hissini mustahkamlash asosiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. 29Gerontopsixologiya nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy nuqtai nazardan ham dolzarb sohaga aylanmoqda. Bugungi kunda keksalarga psixologik xizmat ko‘rsatish tizimi, ijtimoiy xizmatlar sifati, keksalar uylari va reabilitatsiya markazlarida psixologik yondashuvlar faol joriy etilmoqda. Shu bilan birga, bu fan psixologlar, gerontologlar, ijtimoiy ishchilar va tibbiy xodimlar uchun kerakli bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, gerontopsixologiya fani qarilik davridagi insonning psixik holatini chuqur va kompleks yoritish, ularning hayotiy ehtiyojlarini tushunish, ijtimoiy moslashuvni ta’minlash va psixologik salomatligini qo‘llab-quvvatlash yo‘lida muhim ilmiy- amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu jihatdan qarilikning har bir bosqichi chuqur ilmiy yondashuv va emotsional ehtiyotkorlikni talab qiladi. Bu matn mavzuning ilmiy, psixologik, ijtimoiy va madaniy qirralarini yanada chuqurroq ochib beradi: Qarilik — bu shunchaki biologik jarayon emas, balki ijtimoiy-madaniy fenomen hamdir. Turli madaniyatlarda keksalikka bo‘lgan munosabat farq qiladi: ayrim jamiyatlarda keksa insonlar hurmat bilan qarshi olinadi, ularning tajribasi qadrlanadi, boshqalarda esa ularning ijtimoiy faolligi pasaygani uchun ular jamiyat chekkasiga surib qo‘yiladi. Bunday ijtimoiy munosabatlar ham keksa odamlarning psixologik holatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, gerontopsixologiya faqat individual psixik o‘zgari