MARKAZIY OSIYODA QAZILMA BOYLIKLAR: MIS KONLARI TARIXI

Аннотация

В статье анализируются процессы добычи меди в Центральной Азии в древности и средневековье, ее экономическое и культурное значение. С самых ранних цивилизаций медь добывалась в этом регионе как один из важнейших металлов и широко использовалась в различных областях — в качестве оружия, ремесленных изделий и коммерческих инструментов. Статья основана на археологических находках и исторических источниках, связанных с медной промышленностью. Ключевые слова: медные рудники, медная металлургия, археологические находки, средневековая промышленность, ремесла. Annotation: This article analyzes the processes of copper mining in Central Asia in ancient and medieval times, its economic and cultural significance. Since the earliest civilizations, copper has been mined in this region as one of the most important metals and has been widely used in various fields - weapons, handicrafts, and trade tools. The article is based on archaeological finds and historical sources related to the copper industry. Keywords: copper mines, copper metallurgy, archaeological finds, medieval industry, handicrafts. Markaziy Osiyo qadim zamonlardan beri ulkan tarixiy va madaniy markaz sifatida mashhur boʻlib, bu hududdagi davlatlar nafaqat me'morchilik va ilm-fan sohalarida, balki moddiy madaniyatning muhim qismi boʻlgan metallurgiyada ham yuqori yutuqlarga erishganlar. Jumladan, mis kazib olish va uni qayta ishlash jarayonlari Markaziy Osiyo sivilizasiyasining iqtisodiy, texnologik va ijtimoiy taraqqiyotida muhim oʻrin tutgan. 21 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Lekin, zamonaviy ilm-fanda mis va mis qotishmalaridan yasalgan buyumlar insoniyat jamiyati hayotiga kirib kelgan davr haqida, ya’ni o‘sha paytdagi Markaziy Osiyo haqida juda kam ma’lumot mavjud. Shubhasiz, o‘sha davrlarda bu hududda tabiiy mis bugungiga qaraganda yer yuzasida ko‘proq uchragan, va faqat urug‘-qabila kommunasi davrigina rudani qazib olish va uni qayta ishlash imkoniyati paydo bo‘lgan. Ehtimol, Markaziy Osiyoda dastlab mustahkam metall asboblar tayyorlash uchun qattiq mis olish maqsadida ko‘p mehnat, mahorat va sabr talab etilgan — bu ishlar kovlash (soxtalash) orqali amalga oshirilgan. Nihoyat, oksidlangan rudalardan misni eritib ajratib olish jarayoni kashf etilgach, jarayon ancha osonlashdi. Albatta, urug‘-qabila tuzumining yemirilishi davrida yangi xo‘jalik shakllari sharoitida patriarxal oilaviy jamoalarning mehnat unumdorligi oshdi. Bu esa mis konlarini yanada chuqurroq o‘zlashtirishga va mis hamda bronzadan tayyorlanadigan buyumlar ishlab chiqarishni kengaytirishga olib keldi. Markaziy Osiyoda mis qazib olishga oid yozma manbalar borasida eng qadimiy ma’lumotni Gerodotning so‘zlarida ko‘rish mumkin. U miloddan avvalgi V asrda Markaziy Osiyoning shimoliy hududlarini egallab turgan massagetlar haqida shunday yozadi: ularning metall buyumlari asosan oltin yoki misdan tayyorlangan, chunki bu ikki metal bu yerda juda ko‘p uchraydi. Massagetlar yerida mis ko‘pligi haqidagi fikrni I asrda yashab o‘tgan tarixchi Strabon ham o‘zining “Geografiya” asarida tasdiqlaydi. Markaziy Osiyodagi mis konlarining rivojlanishi haqida keyingi xronologik ma’lumotlar Xitoy yilnomalarida uchraydi va ular Sharqiy Turkiston hududlariga taalluqlidir. Miloddan avvalgi 74–39-yillar oralig‘ida Yilning katta Xan sulolasi tarixini yozish uchun to‘plangan manbalarga ko‘ra, Kucha tumanida rudalar qazib olinadigan konlar bo‘lgan va aholisi metall eritish bilan shug‘ullangan. Shubhasiz, u yerdagi metallar orasida mis ham bo‘lgan, buni IV–VII asrlarga oid “Shimoliy sulolalar tarixi” hamda VI–VII asrlar davridagi “Suy sulolasi tarixi”da keltirilgan ma’lumotlar asosida anglash mumkin. Unga ko‘ra, Kucha va Kashgar (Sule) tumanlarining yer osti boyliklari orasida mis ham katta hajmda mavjud bo‘lgan. Kucha mis konlarining faoliyati haqida VII asrning 30-yillarida bu hududdan o‘tgan buddist ziyoratchisi — xitoylik Syuan Szan ham o‘z eslatmalarida tilga olgan. U o‘sha yerdagi bozorlarda oltin va kumushdan tashqari mayda mis tangalarning ham muomalada bo‘lganini yozadi. Ehtimol, qadimgi Sharqiy Turkistonda qazib olingan misning katta qismi tabiiy (samorodnaya) mis bo‘lgan. Bunga dalil sifatida 1732 yilda rossiyalik elchi mayor Ugrimovning Jung‘oriyaga qilgan safaridagi ma’lumot keltiriladi. Unga ko‘ra, XIII asr boshlarida Kucha va Aksu shaharlari Jung‘or hukumatiga tabiiy va sof mis bilan xiroj to‘lagan, bu mislar orasida “ikkinchisini (ya’ni sof misni) aholisi o‘z shaharlaridan unchalik uzoq bo‘lmagan joylardagi yer 22 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 ostidan topib olishgan” deb yozilgan. Bu holat 1758 yildan boshlab bu mamlakat yana Xitoy tomonidan bosib olinganidan keyin ham saqlanib qolgan. Qizig‘i shundaki, qadimgi xitoy manbalarida G‘arbiy Turkiston hududlarida mis konlari va mis rudasi qazib olinishi haqida umuman hech