JASLARǴA MUZÍKA TÁRBIYA BERIWDE XALÍQ PEDAGOGIKASÍNÍŃ TUTQAN ORNÍ

Аннотация

The article examines, based on the views of the great thinkers Platon, A. Navoi, Sh. Sheraziy about music, and the emotional impact of musical reading of the holy book of the Koran by the miraculous way of kiraat and its functions as a unique kind of art, music as an excellent means of educating folk pedagogy. Key words: Folk pedagogy, artistic creativity, musical education, musical composition, children's musical folklore. Muzıka–insan sezimleri menen bay kórkem óner túrleriniń biri, sebebi ol adamnıń ishki sezimleri, jaǵdayların sáwlelendire alatuǵın iskusstvonıń ayrıqsha jaǵımlı túri. Muzıka málim dárejede turmıstı hám dáwirdi sáwlelendiredi. Atap aytqanda, xalıq muzıka hám qosıqshılıq kórkem óneri xalqımızdıń turmısın, onıń arzu-árman tileklerin ózinde sáwlelendirgen. Muzıka haqqında ullı filosof Platon: «Muzıka insanlardı tárbiyalawda basqa qálegen tárbiya qurallarınan ábzalıraq. Sebebi muzıka da sesler uyǵınlıǵı hám uyqaslıq insan sezimleri hám ruwxıylıǵına jol tabadı», - degen bolsa, ullı babamız Alisher Nawayı: «muzıka da adam kewil xoshı sesler uyǵınlıǵınan quwat hám rux alsa xosh dawıstan lázzet aladı» [1; 101.], - deydi. Qiraát penen oqılatuǵın Quranı Kariyimniń insan qálbine qansha jaǵımlı ekeni hámmege belgili. Muxáddes kitabımızdaǵı súreler muzıkalı dawıs hám sesler uyǵınlıǵın da qiraát jolı menen oqılıwıda joqarıdaǵı pikirlerimizdiń tastıyıǵı bolıp tabıladı. 3 77 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Muzıkanı insan qálbiniń tili, rux azıǵı (S. Sheraziy) dep atawları biykarǵa emes. Onıń insannıń názik jan sezimlerine tásirin basqa kórkem óner túrleri arqalı jetkerip beriw bizińshe oǵada qıyın, hátteki múmkinde emes. Balalar ózleriniń sezimleri hám qıyallarına tásir etetuǵın qálegen nársege oǵada sezimtal bolıp, olarǵa jaltıraǵan ushınday tez hám anıq juwap beredi. Olar insan kewil qoshına tereń tásir ete alatuǵın mazmunlı jaqsı muzıkanı, haqıyqıy estetikalıq bahalılıqqa iye emes kórkem óner de ańsat ajıratıp ala aladı, hátteki bunday mánissiz muzákaǵa qaytıp jolamaydı. Balalar úyde, kóshede radio, televidenie, telefon t.b. derekler arqalı tómen jeńil-jelpi dárejedegi muzıkanı, qosıqlardı esitiwi múmkin. Balanı bahası tómen, jeńil-jelpi tárbiyasına unamsız keri tásir etiwi múmkin bolǵan bunday muzıkalıq ónimlerden qorǵaw kerek. Usı máselede belgili kompozitor E.I. Rerix: “Balalardı jamanlıqlardan saqlań, jaman muzıkadan saqlanń” –dep qáweterlene otırıp, [2; 283] balalardıń muzıkaǵa beyimligin rawajlandırıwdı máslahát etti: “Siz balańızǵa kishi jasınan baslap muzıka gózzallıǵına úyretiwge ádetleniń. Ol muzıkalıq bilim hám tárbyaǵa mútáj. Tuwrı, hár bir adamda qosıqqa beyimlik bar, biraq onı tárbiyalamasa rawajlanbay qalıwı hám sóniwi múmkin. Insan tálim-tárbiyalıq ahmiyetke iye muzıkanı, qosıqlardı tıńlawı kerek. Geyde bir garmoniyanıń (uyqaslıq) ózi-aq gózzallıq sezimin máńgi oyata aladı. Biraq shańaraqta eń jaqsı tárbiya quralları umıtılǵanda, nadanlıq kúsheyedi. Muzıkanıń áhmiyetin ańlamastan, tábiyattıń ájayıp dawısı – onıń gózzallıǵın seziniw múmkin emes." [2; 343.] Muzıka balada sezimlerdiń hár qıylı ráńbáreńligin oyatadı, oǵan estetikalıq lázzet baǵıshlap, emociyanal – jan sezimi dúnyasın bayıtadı. Muzıka balanıń tek ǵana seziw –emociyanal mádeniyatın ǵana emes, adamgershilik kelbetin, aqılıy-intellektual qábiletlerin, ulıwma rawajlanıwın, qatarları hám jası úlkenler menen qarım-qatnasın unamlı qáliplestire alatuǵınına guman joq. Sebebi ol insan ómirine tán - gózzallıq, mehribanlıq, qayǵı -qapashılıq, muhabbat, jarqın baxıtlı ómir sıyaqlı máńgi ajralmas túsiniklerdi óz boyına sińdire alǵan. Muzıkada onı basqa kórkem óner túrlerinen ajıratıp turıwshı ayrıqsha pazıyletler bar. Muzıka kompozitor siltegen saz nama álemi párwazında hár kimge bul párwaz jolında óziniń unamlı talǵamın tabıw múmkinshiligin bere otırıp, keń jurttı ózine tarta alıw paziyleti. Onıń jáne bir paziyleti, ol iskusstvonıń barlıq janrlarınıń tiykarǵı - tárbiya, qarım-qatnas, baylanıs, bilim beriw t.b. fuhkciyalarınıń bárin tabıslı orınlay aladı. Sebebi onıń «lázzet bere otırıp, bilim beriwi, bilim bere otırıp tárbiyalawday hasıl paziyleti» [3; 67.] basqa kórkem óner túrlerinde joq. Hár qanday insan ómirdiń jaqsı jaman kúnlerinde, kórkem óner túrleriniń biri bolǵan muzıkanı tıńlaydı. Jaqınlarımızdıń qayǵılı, qapashılıq kúnlerinde muzıka joldası boladı. Bayramlar, insannıń baxıtlı kúnlerinde muzıka tiykarǵı orındı iyeleydi. Millionlaǵan adamlar bir muzıkanı tıńlay otırıp, muzıka mazmunında ózlerin-ózleri, ózleriniıń ushqır oy pikirlerin jan sezimlerin tabadı. Muzıkasız kámil shaxstı tárbiyalaw múmkin emes. Muzıka –bala tárbiyasında balanıń sezimlerine unamlı tásir etiwde ájayıp taptırmas tárbiyalıq qural. Muzıka –bul kórkem óner, onıń barlıq janrları insannıń sezim jan dúnyasına – emociyanal tásir etedi. 3 78 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCI