QARAQALPAQ XALIQ DÁSTANLARINDA TÚS MOTIVI

Аннотация

This article analyzes the emergence and application of the dream motif in Karakalpak folk epics. The study examines the mythological and historical roots of the dream motif and reveals its role in the development of the plot of dastans. The research results show the peculiaritiyes of the dream motif in Karakalpak folk epics and its connection with the worldviyew and beliyefs of the people. Keywords: Karakalpak folk epics, dream motif, mythology, folklore, plot, genesis, folklore. Kirisiw Kirisiw. Qaraqalpaq xalıq dástanları xalıq awızeki dóretiwshiliginiń áhmiyetli janrlarınan biri bolıp, onda xalıqtıń tariyxı, mádeniyatı, dúnyaqarası hám isenimi sáwlelengen. Bul dástanlarda tús motivi ayrıqsha áhmiyetke iye. Tús motivi xalıq awızeki dóretiwshiliginde áyyemnen bar bolıp, mifologiyalıq hám tariyxıy tiykarlarǵa iye. Ol dástanlardaǵı syujettiń rawajlanıwına tásir kórsetip, qaharmanlardıń kelesheginen, aldaǵı bolajaq islerden xabar yaki boljaw beriwshi faktor sıpatında belgili boladı. Uyqıdaǵı insan anıq kóriniske iye keshirmelerdiń guwası boladı.Tústegi waqıyalar bir-birine baylanıslı. 3 82 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Olardaǵı waqıyalar bir-birine baylanıslı, biraz anıq emes, tásirli, mifologiyalıq kóriniste boladı. Tús motivi arqalı xalıqtıń turmıs tárizi, isenimi hám qádiriyatları ańlatıladı. Ol kóbinese qaharmanlarǵa eskertiw, jol-joba beriw yamasa olardıń keleshektegi táǵdirin belgilew wazıypasın atqaradı. Sol sebepli, tús motiviniń dástanlardaǵı ornı hám genezisin úyreniw, onıń mifologiyalıq tamırların ashıp beriw áhmiyetli ilimiy másele esaplanadı. Bul maqalada Qaraqalpaq xalıq dástanlarında tús motiviniń payda bolıwı, onıń qollanılıw ózgeshelikleri hám syujettegi roli tallanadı. Izertlew dawamında dástanlardaǵı tús motivleriniń qaharman obrazınıń ashılıwına, syujettiń rawajlanıwına hám kórkemliligin bayıtıw tárepleri anıqlanadı. Izertlewdiń tiykarǵı maqseti qaraqalpaq xalıq dástanlarında tús motiviniń qalayınsha kórinetuǵının, onıń folklordaǵı wazıypasın hám de xalıqtıń dúnyaǵa kózqarası menen baylanıslılıǵın ashıp beriwden ibarat. ÁDEBIYATLAR TALQÍSÍ HÁM METODOLOGIYASÍ Qaraqalpaq xalıq dástanlarda tús kóriw, tús jorıw jırdıń syujetinde ushırap, qaharmannıń ózgeshe ekenligi, onıń hámme menen birdey emesligi ájayıp jaratılısı tús motiviniń bayanlanıwınan kórinedi. Tuwılajaq batırdıń karamatlı áwliyelerdiń názerlerinen dúnyaǵa keliwi tuwılıw motiviniń quramında járdemshi wazıypasın atqaradı. Bunnan tısqarı, qaharman obrazınıń ashılıwında tús motiviniń tásiri júdá úlken. Usı sıyaqlı pikirler barlıq folklorist alımlardıń ilimiy izetlewlerinde anıq dálillengen mısallar menen ushıratsaq boladı. Bárshemizge belgili, xalıq awızeki ádebiyatında xalqımızdıń ózligi, janına, qanına sińip ketken milliy úrp-ádet dástúrleri, jasaw sharayatı barlıǵı óz kórinisin tabadı. Ilimiy dereklerde beriliwinshe, tús kóriw motivi mifologiya hám diniy túsinikler menen baylanıslı ekenligi ashıp berilgen. Ózbek ádebiyatınıń folklorist alımı J. Eshonquldıń pikirine kóre kópshilik erteklerimizde, dástanlarımızda tús kóriwge baylanıslı bolǵan túsinikler júdá jaqsı saqlanıp qalǵanlıǵın hám kompoziciyalıq qurılısına kórkemlik tásir jasaǵanlıǵı sheberlik penen aytıladı. Mısal ushın, «Аlpamıs» dástanında Baybóri menen Baysarınıń perzentli bolıwı túsinde ayan bolatuǵınlıǵın aytıp ótip, folklorlıq shıǵarmalarda tús kóriw hám tús jorıwlardıń beriliwi eski diniy túsinikler menen de baylanıslı ekenligi ayrıqsha toqtaladı.[1] Tús motivi de sol xalıqtıń milliy qádiriyatlarına súyengen halda kórkem-estetikalıq talǵam sıpatında orın aladı. Xalqımız ázelden tústegi waqıyalar aldımızdaǵı bolajaq islerden eskertedi hám islegen isleriniń durıs yaki nadurıslıǵı haqqında belgi beredi dep júdá isengen. Házirgi kúnimizde de bul isenim tolıǵı menen xalqımızdıń ishki dúnyasında jasap kelmekte. Bul jóninde qazaq xalqınıń belgili folklorist alımı R. Berdibaev bılay deydi: “Ulıwma túske iseniw túrk-monǵol folklorındaǵı júdá ertedegi túsinik kórinisi. Onıń arǵı túbiri eski animistik túsiniklerge alıp baratuǵının kóremiz. Jaqsı tús kórse súysinip, jaǵımsız tús kórse shorshınıp. Tábiyattan tıs kúshlerdiń júz beriwine bolǵan isenim keshegi kúnimizge shekem aramızda jasadı”. [2:169] Dástanlardaǵı batırlardıń tuwılıwı, olardıń qanday perzent bolıp dúnyaǵa keliwi haqqında aldınnan belgili bolıwı kerek bolǵan túslerdiń jorılıwı tús motiviniń dástandaǵı ornın belgileydi. Usı jerde aytıp ótiw orınlı qaysı bir dástandı alıp qarasaq ta, álbette, dúnyaǵa sıymaytuǵın kúshke iye batırdıń bolıwı tábiyiy. Olardı qollawshı pirlerdiń bolıwı, sol pirler batırdıń túsinde bolajaq isti ayan etiwi sıyaqlı epizodlar kóplep ushırasadı. Joqarıdaǵı ilimpazlardıń aytıp ótken sózlerine súyengen halda qaraqalpaq xalıq dástanlarındaǵı pirler obrazı áyyemgi grek mifologiyasındaǵı qudaylardıń obrazları menen baylanıslı ekenligin ayqın kóre alamız. 3 83 International scientific journal ISSN: 21