INTELLEKTUAL KAPITAL KO'RSATKICHLARINI O'LCHASH VA BAHOLASH METODLARI

Аннотация

Ushbu maqola intellektual kapital ko'rsatkichlarini o'lchash va baholash metodlarini tahlil qiladi. Tadqiqotda zamonaviy iqtisodiyotda intellektual aktivlarning ahamiyati va ularni baholashning turli yondashuvlari o'rganiladi. Adabiyotlar tahlili orqali moliyaviy va nomoliyaviy o'lchov metodlari, shuningdek kompleks baholash tizimlarining afzalliklari va kamchiliklari aniqlanadi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, intellektual kapitalni to'liq baholash uchun bir nechta metodlarni birlashtiradigan kompleks yondashuv zarur bo'lib, bu tashkilotlarning raqobatbardoshligini oshirishda muhim rol o'ynaydi. Kalit so'zlar: intellektual kapital, baholash metodlari, ko'rsatkichlar, insan kapitali, tuzilma kapitali, munosabatlar kapitali. Kirish. XXI asrda bilim va intellektual aktivlar tashkilotlarning asosiy boylik manbai sifatida tan olinmoqda. An'anaviy moliyaviy hisobotlar tashkilotlarning haqiqiy qiymatini to'liq aks ettira olmaydi, chunki ular asosan moddiy aktivlarga e'tibor qaratadi [1]. Intellektual kapital - bu tashkilotning raqobat ustunligini ta'minlaydigan nomoddiy aktivlar majmui bo'lib, u insan kapitali, tuzilma kapitali va munosabatlar kapitalidan iborat [2]. Intellektual kapitalni o'lchash va baholash zamonaviy boshqaruv amaliyotida muhim qiyinchilik tug'diradi. Bu qiyinchilik intellektual aktivlarning nomoddiy tabiati, ularning qiymatining vaqt o'tishi bilan o'zgaruvchanligi va an'anaviy buhgalteriya hisobi usullari bilan baholanishining murakkabligi bilan bog'liq. Shunga qaramay, raqobatbardosh iqtisodiyotda intellektual kapitalni boshqarish va rivojlantirish uchun uni aniq o'lchash zarur [3]. Hozirgi kunda intellektual kapitalni baholash uchun ko'plab metodlar ishlab chiqilgan bo'lib, ularning har biri o'ziga xos afzalliklari va cheklovlariga ega. Ba'zi metodlar moliyaviy ko'rsatkichlarga asoslansa, boshqalari nomoliyaviy parametrlarni hisobga oladi. Kompleks yondashuvlar esa ikki yo'nalishni birlashtiradi [4]. Ushbu tadqiqotning maqsadi intellektual kapital ko'rsatkichlarini o'lchash va baholashning mavjud metodlarini tahlil qilish va ularning samaradorligini baholashdan iborat. Asosiy qism. Intellektual kapitalni baholash metodlari adabiyotlarda turli yo'llar bilan tasniflanadi. Sveiby (2010) tomonidan taklif qilingan tasniflash eng keng tarqalgan bo'lib, u metodlarni to'rt asosiy guruhga ajratadi: bozor kapitalizatsiyasi metodlari, aktivlar daromadliligi metodlari, to'g'ridan-to'g'ri intellektual kapital metodlari va scorecard metodlari [5]. Bozor kapitalizatsiyasi metodlari tashkilotning bozor qiymati va uning balans qiymati o'rtasidagi farqni intellektual kapital qiymati sifatida hisoblaydi. Market-to-Book Ratio (M/B) va Tobin's Q kabi ko'rsatkichlar ushbu guruhga kiradi. Ushbu metodlarning asosiy afzalligi soddaligi va tushunarliligi hisoblanadi. Biroq ular bozor kon'yunkturasiga bog'liq bo'lib, barqaror bo'lmagan natijalar berishi mumkin [6]. Aktivlar daromadliligi metodlari intellektual kapitalning tashkilot daromadiga qo'shgan hissasini hisoblashga asoslanadi. Economic Value Added (EVA) va Calculated Intangible Value 9 (CIV) metodlari ushbu kategoriyaga kiradi. EVA metodi kapital xarajatlarini hisobga olgan holda haqiqiy iqtisodiy qiymat yaratishni o'lchaydi. CIV esa tashkilotning normaldan yuqori daromadini intellektual kapitalni samarali ishlatish natijasi sifatida ko'radi [7]. To'g'ridan-to'g'ri intellektual kapital metodlari har bir komponent bo'yicha alohida baholash o'tkazadi. Technology Broker metodi, Citation-Weighted Patents va Inclusive Valuation Methodology (IVM) kabi yondashuvlar ushbu guruhga mansub. Ular intellektual kapitalni tarkibiy qismlariga ajratib, har birini alohida baholaydi va umumiy qiymatni hisoblaydi. Scorecard metodlari intellektual kapitalni turli ko'rsatkichlar yordamida kompleks baholaydi. Balanced Scorecard, Skandia Navigator va Intellectual Capital Index kabi tizimlar moliyaviy va nomoliyaviy ko'rsatkichlarni birlashtiradi. Balanced Scorecard metodida moliyaviy ko'rsatkichlar, mijozlar, ichki jarayonlar va o'rganish hamda rivojlanish nuqtai nazaridan baholash amalga oshiriladi [8]. Rossiyalik tadqiqotchi Rudakova (2018) tomonidan ishlab chiqilgan integral baholash metodologiyasi post-sovet makonidagi tashkilotlarning xususiyatlarini hisobga oladi [9]. Ushbu yondashuv mahalliy iqtisodiy sharoitlar va boshqaruv amaliyotlariga moslashtirilgan. Har bir metodning o'ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Moliyaviy metodlar aniq miqdoriy natijalar beradi, ammo intellektual kapitalning sifat jihatlarini yetarli darajada aks ettira olmaydi. Nomoliyaviy metodlar chuqur tahlil imkonini beradi, ammo natijalarni solishtirish qiyin. Scorecard metodlari muvozanatli yondashuvni ta'minlaydi, biroq murakkab va ko'p vaqt talab qiladi. Zamonaviy sharoitda raqamli texnologiyalarning rivojlanishi intellektual kapitalni o'lchashda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Big Data analytics, sun'iy intellekt va mashinani o'rgatish algoritmlari katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilib, i