OILAVIY IJTIMOIY-IQTISODIY HOLAT VA BOLALARDA INTERNETDAN FOYDALANISH INTENSIVLIGI O'RTASIDAGI BOG'LIQLIK

Аннотация

Ushbu maqolada oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat va maktabgacha yoshdagi bolalarda internetdan foydalanish intensivligi o'rtasidagi bog'liqlik o'rganilgan. Adabiyotlar tahlili natijasida oilaning ijtimoiy-iqtisodiy darajasi, ota-onalarning ta'lim saviyasi va moddiy ahvoli bolalarda internet foydalanish naqshlarini bevosita belgilashi aniqlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalarda bolalar internetdan ko'proq, ammo sifatli foydalanadilar, past darajadagi oilalarda esa nazoratsiz va ko'pincha zararli kontentga kirish holatlari ko'proq kuzatiladi. Maqolada ijtimoiy tengsizlik va raqamli ajralish masalalari tahlil qilingan. Kalit so'zlar: ijtimoiy-iqtisodiy holat, internet foydalanish intensivligi, maktabgacha yosh, raqamli ajralish, oilaviy ta'lim darajasi, ijtimoiy tengsizlik. Kirish. Oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat bolalarning rivojlanishiga ta'sir etuvchi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Zamonaviy raqamli jamiyatda bu ta'sir internetdan foydalanish intensivligi va sifati orqali ham namoyon bo'ladi. Bourdieu ijtimoiy kapital nazariyasiga ko'ra, oilaning ijtimoiy-iqtisodiy holati bolalarga mavjud bo'lgan resurslar va imkoniyatlarni belgilaydi [1]. Bu resurslar raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasini ham o'z ichiga oladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda internetdan foydalanish intensivligi oilaviy ijtimoiy- iqtisodiy holatga bog'liq ravishda farq qiladi. Coleman ijtimoiy kapital nazariyasiga ko'ra, yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalar bolalarga ko'proq ta'limiy va rivojlantiruvchi imkoniyatlar taqdim etadilar [2]. Bu raqamli texnologiyalar sohasida ham kuzatiladi, chunki bunday oilalar sifatli raqamli kontentga kirish va nazorat qilish imkoniyatiga ega. Ijtimoiy-iqtisodiy holat va internet foydalanish intensivligi o'rtasidagi bog'liqlik murakkab ijtimoiy hodisa hisoblanadi. Bu bog'liqlik nafaqat texnik imkoniyatlar, balki madaniy kapital, ota- onalarning ta'lim darajasi va oilaviy qadriyatlar bilan ham chambarchas bog'liq. Tadqiqotning maqsadi oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat va maktabgacha yoshdagi bolalarda internetdan foydalanish intensivligi o'rtasidagi bog'liqlikni adabiyotlar tahlili asosida o'rganishdan iborat. Asosiy qism. Sistematik adabiyotlar tahlili ilmiy manbalar bo'yicha amalga oshirildi. Oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holatning bolalarda internetdan foydalanish intensivligiga ta'siri bir necha mexanizm orqali amalga oshadi. Wartella va Rideout (2020) tomonidan olib borilgan keng qamrovli tadqiqotda yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega oilalardagi bolalar o'rtacha kuniga 3.2 soat internetdan foydalanishi, past darajadagi oilalarda esa bu ko'rsatkich 4.8 soatni tashkil etishi aniqlandi [3]. Biroq, muhim farq foydalanish sifatida: yuqori darajadagi oilalarda 78% ta'limiy kontentga to'g'ri kelsa, past darajadagi oilalarda bu ko'rsatkich 34% ni tashkil etadi. Raqamli ajralish (digital divide) fenomeni ijtimoiy-iqtisodiy holat va internet foydalanish o'rtasidagi bog'liqlikda markaziy o'rin tutadi. Van Deursen va Van Dijk (2021) tadqiqotida raqamli ajralishning uch darajasi aniqlandi [4]. Birinchi daraja - texnik kirish ajralishi, ya'ni internet va raqamli qurilmalarga kirish imkoniyatlari farqi. Ikkinchi daraja - ko'nikmalar ajralishi, ya'ni raqamli savodxonlik darajasidagi farqlar. Uchinchi daraja - foydalanish ajralishi, ya'ni internetdan 14 foydalanish maqsadlari va sifatidagi farqlar. Maktabgacha yoshdagi bolalarda barcha uchta daraja ham oilaviy ijtimoiy-iqtisodiy holat bilan chambarchas bog'liq. Ota-onalarning ta'lim darajasi bolalarda internetdan foydalanish intensivligi va sifatiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Livingstone va Helsper (2022) tadqiqotida oliy ma'lumotli ota- onalarning bolalari internetdan asosan ta'limiy maqsadlarda (68%) foydalanishi, o'rta ma'lumotli ota-onalarning bolalarida bu ko'rsatkich 45%, past ma'lumotli ota-onalarda esa 23% ni tashkil etishi aniqlandi [5]. Bu farq shuni ko'rsatadiki, ota-onalarning ta'lim darajasi bolalarda internetdan samarali foydalanish ko'nikmalarini shakllantiruvchi asosiy omil hisoblanadi. Rossiyalik tadqiqotchilar Soldatova va Shlyapnikov (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotda oilaviy daromad darajasi va bolalarda internet foydalanish intensivligi o'rtasida U- shaklidagi bog'liqlik aniqlandi [6]. Eng past daromadli oilalarda internet foydalanish cheklangan (2.1 soat/kun), o'rta daromadli oilalarda maksimal (5.3 soat/kun), yuqori daromadli oilalarda esa nazorat ostida kamaytirilgan (3.7 soat/kun) kuzatildi. Bu natija shuni ko'rsatadiki, nafaqat moddiy imkoniyatlar, balki ota-onalarning raqamli savodxonligi ham muhim rol o'ynaydi. O'zbekistonda olib borilgan tadqiqotlarda milliy xususiyatlar va madaniy omillarning ta'siri aniqlandi. Mirzayeva (2023) tadqiqotida o'zbek oilalarida ijtimoiy-iqtisodiy holat va internet foydalanish o'rtasidagi bog'liqlikda milliy qadriyatlarning moderator roli aniqlandi [7]. Yuqori ijtimoiy-iqtisodiy holatga ega o'zbek oilalarida bolalarda inter