O'RTA OSIYO UYG'ONISH DAVRI: ILMIY-MADANIY TARAQQIYOT, GUMANIZM VA ISLOM FALSAFASI

Аннотация

Период между IX и XII веками-период, занимающий особое место в истории Средней Азии, который признается "восточным Ренессансом". В этот период наука, философия, литература и культура достигли небывалого подъема. Одновременно с обретением государством Саманидов независимости начался процесс национально- культурного возрождения. Сильное мышление к новым научным парадигмам сформировалось на основе синтеза греческих и индийских исламских ресурсов. Такие ученые, как Фараби, Ибн Сина Беруни внесли огромный вклад в развитие Восточного научного наследия мусульман, но и всего человечества. Ключевые слова: созерцание, научное наследие, Центральная Азия, Золотой век ислама, эпоха возрождения. Annotation The period between the 9th and 12th centuries is a period that occupies a special place in the history of Central Asia, which is recognized as the "Eastern Renaissance". During this period, science, philosophy, literature and culture achieved an unprecedented rise. Simultaneously with the independence of the Samanid state, the process of national and cultural revival began. Strong thinking towards new scientific paradigms was formed based on the synthesis of Greek and Indian Islamic resources. Scientists such as Farabi and Ibn Sina Beruni have made a huge contribution to the development of the Eastern scientific heritage of Muslims, but also of all mankind. Keywords: contemplation, scientific heritage, Central Asia, the Golden Age of Islam, the Renaissance. O'rta asrlar Sharq sivilizatsiyasi tarixida alohida o'rin tutuvchi davrlardan biri — IX–XII asrlar oralig'i, ya'ni O'rta Osiyo Uyg'onish davri — ilm-fan, falsafa, adabiyot va madaniyatning yuksalish davri sifatida e'tirof etilishi. Bu davrda musulmon Sharqi, Movarounnahr va Xuroson xavfsizlikida jiddiy o'zgarishlar bilan birga, madaniy-ma'naviy taraqqiyotning poydevori yaratildi. Arab xalifaligi markazidan mustaqil ravishda vujudga kelgan Somoniylar davlati (IX asr oxiri – X asr) ilm-fan rivojiga beqiyos hissa qo'shgan siyosiy tuzilma bo'ldi. 28 Somoniylar mustaqil mustaqillik bilan birga, milliy-madaniy uyg'onish ham sodir bo'ldi. Ularning davlatchilik siyosati ilmiy va madaniy merosni qayta tiklash, uni yangi ilmiy paradigmalarga mosga yo'naltirilgan edi. Ayni paytda yaqin va Sharq mamlakatlarida yangi mamlakatlari iqtisodiy va madaniy aloqalar jadallashdi. Bu jarayonda oldingi yunon, hind, e madaniy qatlamlari islom sivilizatsiyasi asosida sintezlashib, “islomiy uyg'onish” deb atalgan gibrid madaniyat vujudga keldi. Sharq uyg'onishining eng muhim muhimidan biri — ilm-fan diniy asoslardan ajdab holda, lekin erkin tafakkur va mantiqiy tahlil asosida ishlab chiqilmagan. Qur'on oyatlari va hadislar tafakkur, adolat, sahovat, ezgulik, ilm va aqlning yuksak darajada ulug'lanishini anglatadi. "Qur'onda "ilm" so'zining 750 martaga yaqin, "aql"ga oid iboralarning esa 13 diniy takrorlanishi bu qadriyatlar islom asoslarida mustahkam o'rin tutishini ko'rsatadi. IX–XII asrlarda Forobiy, Ibn Sino, Beruniy kabi mutafakkirlar ilmiy tafakkurda sintezlashgan diniy-gumanistik tuzilmalar asosida falsafiy nazariyalarni rivojlantirdilar. Ular ilm-fanni diniy dogmadan holi, lekin axloqiy asoslar bilan uyg'un holda olib bordilar. Masalan, Forobiy o'z asarlarida komil jamiyat va fazilatli shaxsiy konseptsiyalarini ishlab chiqarilgan bo'lsa, Ibn Sino tibbiyot, falsafa, mantiq va tabiiy fanlar bo'yicha universal (qomusiy) bilimlar egasi sifatida tan olingan. Ushbu davrda ilm-fan va falsafa rivojiga bevosita tasir ko'rsatgan musulmonlardan biri — antik yunon falsafasining Sharqida keng o'zlashtiriladi. Yunon tilidan suryoniy tiliga, so'ngra suryoniy va yunon tilidan arab tiliga tarjima qilingan Evklid, Aristotel, Gippokrat, Galen, Ptolemey kabi allomalarning asarlari ilmiy tafakkur taraqqiyotining asosi bo'lib xizmat qildi. Xalifa al-Maʼmun hukmronligi davrida Bagʻdodda tashkil etilgan “Bayt al-Hikma” (Donishmandlar uyi) bu jarayonning eng yuqori markaziga aylandi. O'rta Osiyo mutafakkirlari aynan shu muhitda kamol topib, o'z ilmiy ishlarini xalifalik miqyosida olib bordilar. Muhammad Xorazmiy, Ahmad Fargʻoniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Bakr ar-Roziy kabi allomalar umumjahon ilm-fan taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshdilar. Ularning asarlari astronomiya, matematika, geodeziya, falsafa, tibbiyot va mantiq kabi sohalarda nazariy va amaliy loyihalarni taqdim etdi. Ush uyg'onish jarayoni faqat ilmiy-texnik taraqqiyot bilan emas, balki gumanistik qadriyatlarning – insonparvarlik, erkin fikrlash, ma'naviy go'zallik, axloqiy barkamollik kabi xususiyatlar bilan ham ajralib turadi. Qur'on oyatlari va hadislarda fa ma'naviy-axloqiy talqinlar islomlsafasining antropotsentrik nazoratni ochib beradi. Sharq Uyg'onish davrining eng muhim manbadan biri — ilmning jamiyat taraqqiyotidagi rolini anglash, inson aqlining kuchiga ishonch va ilmiy tafakkurning mustaqilligini e'tirof etish edi. Bu gumanistik ruhda shakllangan tafakkur yangi Yevropa Renessansi uchun ham muhim ilmiy-mad