NOMUSGA TEGISH JINOYATI, USHBU JINOYATLARNI TERGOV QILISHDA SO‘ROQ QILISH TERGOV HARAKATINING AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada jinsiy erkinlikga qarshi qaratilgan jinoyatlar tushunchasi, jinsiy erkinlikga qarshi qaratilgan jinoyatlarni tergov qilishning o‘ziga xos xususiyatlari ilmiy-amaliy tahlil qilingan. Kalit so‘zlar Jinoyat, nomusga tegish, jinsiy erkinlik, jinsiy erkinliga qarshi qaratilgan jinoyatlar, so‘roq qilish, tergov, tergov harakatlari, ruhiy holat, aqli rasolik. Jinoyatning ijtimoiy va huquqiy xususiyatlari: Jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlar odatda jabrlanuvchilarning shaxsiy huquqlarini buzadi va ularning ruhiy hamda jismoniy holatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jinoyatlar qatoriga zo‘rlash, jinsiy tajovuz, bolalarga nisbatan jinsiy suiste’mol va boshqa tegishli huquqbuzarliklar kiradi. Tergov jarayonida jinoyatning turini va og‘irlik darajasini aniqlash uchun mazkur jinoyatlarning barcha huquqiy belgilarini aniqlash lozim1. Jabrlanuvchi bilan ishlash: Jabrlanuvchining ruhiy holati nozik bo‘lishi sababli ular bilan ishlashda maxsus yondashuv talab qilinadi. Jabrlanuvchini so‘roq qilishda professional psixolog yoki ijtimoiy ishchi ishtirok etishi tavsiya etiladi. So‘roq jarayonida jabrlanuvchiga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo‘lish va uni qayta travmatizatsiyadan saqlash muhim2. Dalillarni to‘plash: Jinsiy jinoyatlarda moddiy dalillarni to‘plash alohida e’tiborni talab qiladi. Bu, asosan, biologik (DNK) va texnologik dalillarni o‘z ichiga oladi. Dalillarni yig‘ishda kriminologik ekspertlar ishtirok etadi, shuningdek, sud-tibbiyot ekspertizasidan keng foydalaniladi. Jinoyat sodir etilgan joyni tekshirishda sanitariya va gigiyena talablariga rioya qilish zarur3. - guvohlar va gumonlanuvchilar bilan ishlash: guvohlarning ko‘rsatmalarini to‘plashda ularning voqeani to‘liq tushuntirishiga e’tibor berish kerak. Gumonlanuvchilarni so‘roq qilishda jinoyatning holatlarini aniqlash uchun psixologik usullardan foydalanish mumkin4. 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69. 2 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175. 3 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 4 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109. 59 ` - maxfiylik va huquqiy himoya: jabrlanuvchilarning shaxsiy hayoti va maxfiyligini ta’minlash uchun tegishli chora-tadbirlar ko‘rilishi lozim. Jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlarni tergov qilish jarayonida O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi va boshqa qonunchilik hujjatlari talablari qat’iy bajarilishi zarur5. - psixologik yordam va reabilitatsiya: jabrlanuvchilarga tergov jarayonidan so‘ng psixologik yordam ko‘rsatish va ularning reabilitatsiyasini ta’minlash kerak. Ushbu yordam jarayonida maxsus markazlar yoki psixolog-maslahatchilar bilan hamkorlik qilish muhim. Jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlarni tergov qilishda xorij tajribasi turli mamlakatlarda mavjud huquqiy tizimlar, madaniyat va resurslarga asoslangan holda shakllangan. Quyida bu boradagi asosiy yondashuvlar va qoidalar haqida ma’lumot berilgan: Xorij tajribasida umumiy yondashuvlar: Jabrlanuvchini himoya qilishga yo‘naltirilgan yondashuv: Ko‘plab davlatlarda jinsiy jinoyatlar qurbonlariga maxsus huquqiy va psixologik yordam ko‘rsatish tizimi mavjud. Bu yordam jabrlanuvchini qo‘llab-quvvatlash va tergov jarayonida ularning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Masalan, Buyuk Britaniya va Kanadada jabrlanuvchilarni tergov va sud jarayonida himoya qilish uchun maxsus "Advokatlar markazi" faoliyat yuritadi. Ular jabrlanuvchilarning anonimligini saqlash va qayta travmatizatsiyaga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qiladi. Ixtisoslashgan tergov bo‘linmalari: Ayrim davlatlarda jinsiy jinoyatlarni tergov qilish bo‘yicha maxsus politsiya bo‘linmalari mavjud6. Masalan, AQSh va Avstraliyada jinsiy jinoyatlar va oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurash bo‘yicha maxsus tergov guruhlari faoliyat yuritadi. Ushbu bo‘linmalar nafaqat tergovni olib boradi, balki qurbonlarga psixologik va huquqiy yordam ko‘rsatadi7. Jinsiy jinoyatlarni tergov qilishda texnologiyalardan foydalanish, DNK va biologik dalillarni tahlil qilish: Ko‘pchilik rivojlangan davlatlarda jinsiy jinoyatlar bo‘yicha tergovning asosiy qismi DNK tahliliga asoslanadi. DNK ma’lumotlar bazalari jinoyatlarni tez va