JINOYATLARNI TERGOV QILISHDA MUTAXASSIS VA TERGOVCHILARNING O‘ZARO HAMKORLIGINI TA’MINLASHNING AYRIM MASALALARI

Аннотация

This article provides a scientific and practical analysis of the institution of a specialist in the criminal procedural legislation of the Republic of Uzbekistan, its content and essence, and the importance of cooperation between specialists and investigators in the investigation of crimes. Keywords Specialist, investigator, cooperation, rights and obligations, expertise, conclusion, investigation and inquiry, special knowledge, evidence, formalization. O‘zbekiston Respublikasi hududida jinoyat ishlarini yuritish tartibi Jinoyat-protsessual kodeksi nazarda tutilgan tartibda va asoslarda amalga oshiriladi. Jinoyat ishlarini yuritishning ushbu Kodeksda belgilangan tartibi barcha sudlar, prokuratura, tergov, surishtiruv organlari, advokatura, shuningdek fuqarolar uchun yagona hamda majburiydir1. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik protsessi tushunchasi deganda har bir fuqaro, yuridik shaxs, davlat, davlat boshqaruv idoralarining hamda jamoat birlashmalarining noqonuniy qarorlari ustidan sudga murojaat etib, buzilgan yoki nizolashayotgan huquqlarini tiklash huquqi va ularni himoya qilish huquqlarini kafolatlash tushuniladi. Jinoyat-protsessual qonunchiligining 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69. 52 vazifalari jinoyatlarni tez va to‘la ochishdan, jinoyat sodir etgan har bir shaxsga adolatli jazo berilishi hamda aybi bo‘lmagan hech bir shaxs javobgarlikka tortilmasligi va hukm qilinmasligi uchun aybdorlarni fosh etishdan hamda qonunning to‘g‘ri tatbiq etilishini ta’minlashdan iboratdi2. Jinoyat protsessida mutaxassislarning ishtiroki katta ahamiyatga ega, chunki ular o'zining maxsus bilim va tajribasi orqali sud ishlari va tergov jarayonlarida huquqiy aniqlikni ta'minlashga yordam beradi. Mutaxassislarning roli quyidagi jihatlarga taalluqlidir: Texnik va ilmiy bilimlar: Jinoyat protsessida ko'plab holatlarda maxsus bilimlarga ega mutaxassislar kerak bo'ladi. Masalan, jinoyat joyidan olingan dalillarni tahlil qilishda, biologik yoki kimyoviy tekshiruvlar o'tkazishda, yoki jinoyatning psixologik jihatlarini aniqlashda mutaxassislar zarur3. Jinoyatning sabablarini aniqlash: Jinoyatni tahlil qilishda, mutaxassislar ko'pincha jinoyatning sabablarini va sharoitlarini aniqlashda yordam berishadi. Ular tergovchilar va sudyalar uchun tafsiyalar berishadi. Dalillarni aniqlash va baholash: Jinoyat joyidan olingan dalillarni to'plash, ularni tahlil qilish va baholashda mutaxassislar katta ahamiyatga ega. Masalan, ADN, izlar, kulbalar yoki kompyuter tahlillari kabi sohalarda. Sudda guvohlik berish: Mutaxassislar sudda o'zlarining sohasidagi bilimlarini taqdim etadilar. Ular sudyaga yoki hakamlarga to'g'ri qaror qabul qilishda yordam berishadi. Jinoyatni yoritishda obyektivlik: Mutaxassislarning ishtiroki tergov va sud jarayonlarini aniq, xolis va ishonchli o'tkazishga yordam beradi, chunki ular o'z bilimlari va tajribalariga tayangan holda ishtirok etadilar, shuningdek ular jinoyatni tasvirlashda xolislikni saqlaydilar. Qonuniylikni ta'minlash: Mutaxassislar, ayniqsa, huquqiy tahlil qilishda jinoyat protsessida qatnashib, qonuniy talablar va me'yorlarga rioya qilishni ta'minlashadi. Bu, o'z navbatida, jinoyat ishlari bo'yicha sud qarorlarining adolatli va to'g'ri bo'lishiga yordam beradi. Shunday qilib, jinoyat protsessida mutaxassislarning ishtiroki sudning haqiqiy va adolatli qaror chiqarishiga, tergovning samarali o'tishiga va huquqiy tizimning ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi.Jinoyat protsessida mutaxassislarning tergovchi bilan hamkorligi muhim o'rin tutadi, chunki bu hamkorlik jinoyat ishlarining to'g'ri va samarali hal qilinishini ta'minlashga yordam beradi. Tergovchi, odatda, jinoyatni tekshiruvchi, huquqiy ekspert, dalillarni yig'uvchi va sudga topshiruvchi shaxs bo'lib, mutaxassis esa maxsus bilim va tajribaga ega bo'lib, tergov jarayonida turli yo'nalishlarda yordam beradi. Ularning hamkorligi quyidagi jihatlarga asoslanadi4: Dalil to'plash va tahlil qilishda yordam: Tergovchi ko'pincha jinoyat joyidan yoki boshqa manbalardan olingan dalillarni to'playdi, ammo bu dalillarni to'liq va aniq baholash uchun mutaxassislar kerak bo'ladi. Masalan, texnik mutaxassis jinoyat joyidagi izlarni tahlil 2 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 3 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109. 4 Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик жинояти ту